درس نوزدهم كانون‌هاى تجمع شيعه همچنان‌كه اشاره شد در سه قرن نخست هجرى ، شيعيان در نقاط زيادى از سرزمين‌هاى اسلامى مىزيستند و همه‌جا پراكنده شده بودند . ولى تراكم و تجمع شيعيان ، در مناطق معدودى بود كه در قرن نخست هجرى عبارت بودند از : مدينه ، يمن ، كوفه ، بصره ، مدائن و جبل عامل . در قرن دوم افزون بر اين مناطق ، سرزمين‌هايى چون قم ، خراسان ، طبرستان ، بغداد ، جبل و آفريقا نيز از مناطق تجمع شيعيان بودند . اكنون اين مناطق را به ترتيب توضيح مىدهيم . الف - مناطق شيعه‌نشين در قرن اول هجرى مناطق شيعه‌نشين در قرن نخست هجرى بيشتر محدود به حجاز ، يمن و عراق مىشد . ساكنان اين مناطق عرب بودند و از نخستين مسلمانان به شمار مىآمدند . تشيّع حجاز و يمن ريشه در دورهء حضرت رسول صلّى اللّه عليه و إله داشت . عراق هم كه بعد از درگذشت پيامبر گشوده شد ، محل زندگى قبايل يمنى شد و حكومت حضرت على عليه السّلام به گسترش تشيّع در آن سامان سرعت بخشيد . « 1 » مدينه نام مدينه ، پيش از هجرت « يثرب » بود و اهل آن را 2 قبيلهء يمنى ، اوس و خزرج - كه بعد از اسلام انصار نام گرفتند - و سه قبيله يهودى بنى قينقاع ، بنى نضير و بنى قريظه تشكيل مىدادند .

--> ( 1 ) . رجوع شود به : شهيدى ، دكتر سيد جعفر . تاريخ تحليلى اسلام تا پايان امويان ، مركز نشر دانشگاهى ، تهران ، ج دوم ، 1363 ، ص 137 ، 138 .