تشيّع حتى در مناطق نفوذ عباسيان به اندازه‌اى گسترش يافته بود كه خطرى جدى براى آنان به شمار مىرفت ؛ چنان‌كه هنگام تشييع جنازه امام كاظم عليه السّلام ، سليمان بن منصور ، عموى هارون ، براى فرونشاندن خشم شيعيان كه اجتماع باشكوهى را تشكيل داده بودند ، پابرهنه در مراسم تشييع آن جناب ، شركت كرد . « 1 » همچنين وقتى كه امام جواد عليه السّلام به شهادت رسيد و خواستند پنهانى حضرت را دفن كنند ، شيعيان باخبر شدند . دوازده هزار نفر از آنان مسلح و شمشير به دست بيرون آمدند و آن جناب را با عزت و احترام تشييع كردند . « 2 » هنگام شهادت امام هادى عليه السّلام نيز زيادى جمعيت شيعيان و ضجه و ناله آنان به اندازه‌اى بود كه مجبور شدند حضرت را در خانه‌اش دفن كنند . « 3 » خلفاى عباسى بعد از دورهء امام رضا عليه السّلام مواظب بودند كه رفتار محترمانه‌اى با ائمهء اطهار عليهم السّلام داشته باشند ، تا سبب خشم شيعيان نشوند ؛ از اين‌رو امام رضا عليه السّلام در دورهء هارون آزادى نسبى يافت و توانست به فعاليت‌هاى علمى و فرهنگى شيعيان رسيدگى كند ، حتى امامت خود را آشكار سازد و تقيه را كنار بگذارد و با اصحاب ساير فرق و مذاهب به بحث و گفت‌وگو بپردازد و برخى از آنان را مجاب سازد . چنان‌كه اشعرى قمى نقل مىكند : « در زمان امام كاظم و امام رضا عليهم السّلام عده‌اى از مرحبه اهل سنت و زيديان به تشيّع گرويدند و معتقد به امامت اين دو امام شدند . « 4 » » برخى از خلفاى عباسى مىكوشيدند تا با زير نظر قرار دادن ائمهء اطهار عليهم السّلام آنان را كنترل كنند . هنگام حركت دادن اين بزرگواران از مدينه مىكوشيدند تا آنان را از مناطق شيعه‌نشين عبور ندهند . بدين‌سبب امام رضا عليه السّلام را براساس دستور مأمون از راه بصره ، اهواز و فارس به مرو بردند ، نه از راه كوفه ، جبل و قم كه محل تجمع شيعيان بود . « 5 » به نقل يعقوبى وقتى امام هادى عليه السّلام را به دستور متوكل عباسى به سامرا مىبرند هنگامىكه به نزديكى بغداد رسيدند و خبردار شدند كه جمعيت زيادى براى ديدار امام انتظار مىكشند ، ايستادند و شب وارد شهر

--> ( 1 ) . امين ، سيد محسين . اعيان الشيعة ، دار التعارف للمطبوعات بيروت ، ( بىتا ) ، ج 1 ، ص 29 . ( 2 ) . حيدر ، اسد . الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، دار الكتاب العربى ، بيروت ، ط سوم ، 1453 ، ج 1 ، ص 226 . ( 3 ) . ابن واضح . تاريخ اليعقوبى ، منشورات الشريف الرضى ، قم ، ج 2 ، ص 484 . ( 4 ) . المقالات و الفرق ، مركز انتشارات علمى و فرهنگى ، تهران ، ص 94 . ( 5 ) . ر . ك : پيشوايى ، مهدى . سيره پيشوايان ، موسسه امام صادق عليه السّلام ، چاپ هشتم ، 1378 ه . ش ، ص 478 .