كرد ) سركوب كرد و خراسان را با دو شهر مهم هرات و مشهد از پنج هجوم ازبكان نجات داد و حتى از جنگهاى سه‌گانه عثمانيان تا حدودى سربلند بيرون آمد . ايران توانست فقدان بغداد را جبران كند و تسليم شرق آناتولى ، انگيزه‌اى براى هرچه بيشتر ايرانى شدن امپراتورى صفوى بود ( دست‌كم به مفهوم جغرافيائى آن ) و براى اين كار پيشينيان تركمان آنها اوزون حسن و جانشين وى يعقوب شرايط لازم را مهيا كرده بودند . مورد ديگر اين تحول از سال 955 / 1548 به بعد جلوه يافت يعنى زمانيكه پايتخت صفوى از تبريز كه حال ديگر در مرزهاى امپراتورى واقع شده بود ، به قزوين منتقل شد . با اينكه طهماسپ و مشاورانش هدفى جز دور كردن پايتخت از دسترس عثمانيان نداشتند ، ولى عقيده به يك دولت تركمانى با مركزيت تبريز و تكيه‌گاههاى آن در آناتولى شرقى ، بين‌النهرين و شمال غرب ايران كنار گذاشته شد و امپراتورى صفوى منحصر به نجد ايران گرديد . بنابراين در اين ايام تقريبا آن موقعيت جغرافيايى پديد آمد كه در ايران هنوز برقرار است . البته پىجويى نقاط آغازين سياست آگاهانهء ايرانى شدن در اينجا مفهومى ندارد با اينهمه مفهوم و معناى ضمنى اين تحول كاملا بارز و آشكار است . فقط مىتوان از نوعى ايرانى شدن ناآگاهانه صحبت كرد كه نسبت به سياست گمارش خبرگان غيرتركمان پيشين براى تشكيلات كشورى و لشكرى ، نشانه‌هاى چندى از قصد آگاهانه ، نمايان مىشود . وقتى به ياد مىآوريم كه تقواى شاه ( برغم حرص و آز او ) موجب شده ، تا مالياتهاى سودآور زيادى را بدليل غيرشرعى بودنشان ببخشد ، شخصيت او درخشندگى خاصى به خود مىگيرد . ميزان اين مالياتها بالغ بر سى هزار تومان بود « 1 » . مذاكرات طولانى او با فرستادگان سلطان عثمانى در 19 ژوئيه 1562 بر سر استرداد شاهزاده بايزيد دلالت بر مهارت سياسى او داشت « 2 » ، چون ذهن فرهيخته و دانشورانه و هنرپرورى او موجب احساس همدردى با وى مىشود . رويهمرفته ، حمايت او از هنر كتاب‌آرايى ، در بين سالهاى 1530 م . و 1545 م . اين هنر را به اوج تحولى رساند كه هرگز ديگر حاصل نيامد « 3 » . ازاينرو اگر نقاط مثبت و منفى شخصيت طهماسپ را در كفه‌هاى ترازو قرار دهيم ، كفه صفات مثبت او به‌هيچ‌وجه سبك نخواهد بود . اينكه وى توانسته بود در زمان مرگش استخوانبندى اصلى امپراتورى پدرش را در مواجهه با خطرات عظيم داخلى و خارجى قوام و دوام بخشد مىبايد از دستاوردهاى خاص روزگار او برشمرده شود .

--> ( 1 ) - كوتوك اوغلى ، « طهماسپ اول » ، ص 647 ؛ هينتس « ارزش تومان در سده‌هاى ميانه » يادنامه ايرانى مينورسكى ( تهران 1348 / 1969 ) صص 1 - 90 ، كه تومان معادل با 730 / 1 كيلوگرم طلاى خالص بود . ( 2 ) - در مورد اين گزارش نگاه كنيد به : هينتس ، " Zur Frage der Denkwurdigkeiten " . ( 3 ) - سچوكين ، Manuscrits Safavis ، صص 189 ، 199 به بعد .