گفتيم فرزند شيخ عباسى بود ) و محمد زمان است « 1 » . اين نسخه همچنين چند اثر متأخر معين را دارد كه طبعا تا پايان عمر سبك ايام جوانى خويش را در زمان عباس دوم ، نگهداشت و تحت تأثير جريان جديد قرار نگرفت . محمد على فرزند محمد زمان كه تا سال 1721 م . كار مىكرد و طراحى دقيق و نه‌چندان رسمى او درباره آخرين نوروز شاه سلطان حسين ، امروزه در موزه بريتانيا موجود است « 2 » ، اين سبك را پس از پايان سده دهم / شانزدهم ادامه داد . در اين نگاره دقت در حجم‌نمايى معمارى و سايه روشن و قالببندى قراردادى چهره‌هاى عبوس درباريان ، نشان از انحطاط هنرى ، دوشادوش انحطاط سياسى است . يكى از طراحىهاى آلبوم لنينگراد كه بوسيله محمد سلطانى امضاء شده و تاريخ 5 - 1694 م . را دارد « 3 » ، با همان سبك و همان قلم‌مو كار شده است . اين طراحى شاه را در موقع جلوس نشان مىدهد . علاقه اين شاه به نقاشى اروپائى از آنجا معلوم مىشود كه به نقاش هلندى كورنليس دوبروين ( Cornelis de Bruyn ) سفارش داد تا چهره‌اش را نقاشى كند ( در موقع ديدار از اصفهان به سال 1701 م . ) « 4 » . نقاشىهاى زيرلاكى محمد على نيز از شهرتى زياد برخوردار بود و نقاشى زيرلاكى در خلال سده هيجدهم و نوزدهم اهميت زياد يافت . آثار امضاء شده وى با اين نوع نقاشى ، دو قلمدان به تاريخ 1701 م . و 1708 م . است « 5 » كه در هردو با همان سبك نگاره‌هاى كاغذى پيكره‌هايى را در منظره به تصوير كشيده است . يكى از آلبومهاى معروف خوشنويسى و نقاشى مغولى و ايرانى موجود در آكادمى علوم لنينگراد با جلدآرائى معرّق منقوشى خاتمه مىيابد كه حاوى دو تاريخ 1147 / 1734 و 1151 / 1738 است كه درواقع سالهاى پايانى سلسله صفوى است . روى جلد داراى طرحى زيبا از گلهاست كه به گونه متقارن در پيرامون ترنجى ميانى قرار گرفته و تا حدودى شبيه طرح قالى است ؛ پشت جلد نيز پرندگان و گلها را در درون يك ترنج ميانى و حاشيه‌بندى نشان مىدهد ، اين اثر هنرى به شخصى به‌نام محمد مهدى خان اهدا شده ، ولى تاريخ ندارد « 6 » . اين اثر هنرى نوعى از نقاشى زيرلاكى تزيينى است كه در خلال يكصدوپنجاه سال آينده عنايت و محبوبيتى درخور يافت . هنر جلدآرائى در سده دهم / شانزدهم ، دوشادوش هنرهاى ديگر نسخه‌پردازى ، از نظر

--> ( 1 ) - رابينسون ، نسخه شاهنامه كوچران چهارم » . سچوكين ، نسخ خطى شاه عباس . تصاوير LXXXIV و LXXXV . ( 2 ) - لكهارت ، سقوط دولت صفوى ، ص 489 ، تصوير X . ( 3 ) - ايوانف Al'bom ، تصوير 92 . آكيموشكين و ايوانف ، تصوير 78 ( به تاريخ 8 - 1697 م . ) مارتين ، نقاشى نگارگرى ، جلد 2 ، تصوير 167 ( به تاريخ 1700 م . ) . ( 4 ) - لكهارت ، سقوط دولت صفوى ، سرلوح و ضميمه . ( 5 ) - ايوانف ، در Soobshcheniya Gosudarstvennogo Ermitazh ، جلد 18 ( 1960 م . ) صص 3 - 52 . ( 6 ) - ايوانف ، Al'bom ، تصوير 98 .