دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

512

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

تصويرسازى اين شاهنامه به احتمال قوى منسوب به دوره او است ( 5 - 984 / 7 - 1576 م . ) . رشته رنگاميزى در اين نگاره‌ها غليظتر و روشنتر از رنگاميزى نگاره‌هاى هفت‌اورنگ است و همين مىرساند كه در قزوين سبكى بسيار آكادميك و كمتر احساسى برقرار بود . موقعيت محمدى در اينجا تاحدودى پيچيده و معمائى است : او از اهالى هرات بود و احتمالا با سبك دربارى شاه طهماسپ بار آمده بود ولى با داورى از روى مجموع آثار پذيرفته شده او ، از حيث حسپذيرى و به لحاظ ترجيح صحنه‌هاى ساده طبيعى ، آثار او نزديك به آثار گروه نقاشان مشهد بود كه در دربار سلطان ابراهيم كار مىكردند « 1 » . ترديدى نيست كه اينها پس از مرگ ولينعمت‌شان در سال 1577 م . در كتابخانه سلطنتى مشغول به كار شده‌اند . بنابراين توان گفت كه در ربع پسين سده دهم / شانزدهم در قزوين دو يا سه مكتب متفاوت و دوشادوش هم وجود داشته است . گرشاسپ‌نامه و شاهنامه اوراق‌شده ، نمايانگر سبك درخشان و منسجم گروهى از نقاشان پيرامون سياوش ، صادقى و زين العابدين است ؛ حال آنكه محمدى مىبايد رهبر هنرمندان ملايمتر و احساسىتر بوده باشد كه اثر آنها در تعدادى از صحنه‌هاى طبيعى و طراحيهائى از درويشان و نيز در سه نگاره كنده شده از نسخه گلستان سعدى موجود در مجموعه محبوبيان و در نسخه صفة العاشقين هلالى به تاريخ 1582 م . در مجموعه ادوين بينى ( Edwin Binney ) كاملا مشهود است « 2 » . اين نگاره‌هاى احساسى بازنمودى از پايان سبك متقدم دربارى صفوى است ؛ در آن منظره و پيكره‌ها در تركيب‌بنديهاى هماهنگ و موزون تركيب‌يافته و عشق ايرانى را به زيبائى طبيعى و انسانى و نگره صوفيانه را به‌عنوان دو بازتاب جلال الهى به نمايش گذاشته است . صرفنظر از نسخ خطى ، خوشبختانه يكى از بناهاى باقيمانده ، هنر نقاشى ديوارى اواسط سده دهم / شانزده را نشان مىدهد ، يعنى كوشكى از دوره صفويان در نائين كه اخيرا توسط دكتر اينگبرگ لوشى - شميسر ( Ingeborg Luschey - Schmeisser ) كاوش و بررسى شده است . بخش قابل توجهى از تزيين قسمت فوقانى ديوارها و طاقبندى اين بنا ، باقيمانده و كيفيت آن طورى است كه آدم شديدا حسرت مىخورد كه چرا قسمت اعظم كار هنرى خوب دوره متقدم صفوى مىبايد بر روى ديوارهائى انجام شود كه چيزى از آن باقى نمانده است . گزارش شده كه خود شاه طهماسپ يك يا دو صحنه از ديوارهاى ايوان چهلستون را در قزوين نقاشى كرده

--> ( 1 ) - سچوكين ، نسخ خطى صفوى ، صص 2 - 40 ، 7 - 94 . ( 2 ) - نمايشگاه نگاره‌هاى اسلامى از مجموعه ادوين بينى ، جلد 3 ( 1962 م . ) ، شماره 47 و صفحه آخر آن . گروبه ، The Classical Style ، شماره 79 ؛ Persian and Mughal Art ( لندن ، 1976 م . ) ، شماره 24 .