دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

510

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

اين دوره بر عهده گرفتند . از سه نگاره اهدا شده به ابراهيم ( برگهاى b 38 ، a 132 و a 162 ) معلوم مىشود كه معاصر با متن هستند و همه آنها در بخشهايى است كه در مشهد كتابت شده‌اند . از گزارش قاضى احمد برمىآيد كه در اين زمان نقاشان برجسته و بنام ملازم حاكم مشهد ، شيخ محمد ، على اصغر و عبد اللّه بودند « 1 » . عبد اللّه در تذهيب و ترتيب سرلوحها و شمسه‌ها سرآمد بود و رنگ روغن را كسى بهتر از او كار نمىكرد به همين دليل لقب او مذهّب بود و اسكندر منشى هم از او با همين تخصص نام مىبرد . نسخه هفت اورنگ نگارخانه فرير يكى از نخستين نسخه‌هايى است كه منحصرا مىتوان گفت حواشى تذهيب‌كارىشدهء آن بايد همزمان با خود كتاب باشد « 2 » . درواقع اجراى آرايش گياهى آن بايستى همان تاريخ شروع شده باشد يعنى درست در زمان شكل‌گيرى مكتب مغولان در هند كه آرايش مزبور در اين مكتب يكى از شيوه‌هاى معمول شد . گفتنى است كه تزيين حاشيه نسخه خمسه نظامى دربارى سال‌هاى 43 - 1539 م . در زمان بعد از تكميل نگاره‌هاى آن صورت‌گرفته كه حالت باسمه‌اى و گسيخته‌اى دارد . على اصغر از اهالى كاشان ، معلم خود قاضى احمد در امر نقاشى نگارگرى بود و طبق نوشته اسكندر منشى در منظره‌پردازى ( كوچه‌باغها و درختان ) تالى نداشت . شيخ محمد هم خطاط بود و هم نقاش . گفته مىشد كه از نقاشى ختائى پيروى مىكرد ( و شايد هم تقليد ) ؛ گواينكه بيشتر به سبب مهارت و استادى در تذهيب و تحرير مورد تمجيد قرار مىگرفت تا پيروى از نقاشى ختائى . از سوى ديگر ، اسكندر منشى اشاره مىكند كه وى شيوه تقليد از نقاشى اروپائى را در پيش گرفت . بهرحال چنين مىنمايد كه شيخ محمد بويژه نقاش پيكرپرداز بوده است . درواقع قبل از سده يازدهم / هفدهم از تأثيرات اروپا در نقاشى ايران نمىتوان سراغ گرفت . از آنجا كه نگاره‌هاى نسخه هفت اورنگ نگارخانه فرير را دليل بارزى از كار گروهى هنرمندان كتابخانه ابراهيم ميرزا اعلام كرديم ، لذا بهتر است به سبب روشن شدن اين سبك دقت بيشترى داشته باشيم . سچوكين بيست‌وهشت نگاره آن‌را به دو گروه طبقه‌بندى مىكند . شانزده نگاره نخستين را كهنه‌نما مىداند كه فرقى با تصاوير خمسه نظامى دربارى سالهاى 43 - 1539 م . ندارند ؛ دوازده نگاره ديگر نشانگر پيشرفت زياد ، پويائى بيشتر و تجارب جسارت‌آميز در تركيب‌بندى و واقع‌گرايى چشمگير در بعضى از پيكره‌ها است ( شماره‌هاى 8 ، 11 ، 12 ، 14 ، 19 ، 22 ، 23 ، 24 ،

--> ( 1 ) - همان منبع ، صص 90 - 187 . آرنولد ، نقاشى در اسلام ، ص 143 . ( 2 ) - م . س . سيمپسون ، « توليد و حمايت از هفت اورنگ جامى موجود در نگارخانه هنرى فرير » در AO ، جلد 13 ( 1983 م . ) ص 98 كه كشف امضاى عبد إله شيرازى را در برگ b 84 كه يك عنوان دوبرگى است ، گزارش مىدهد .