چنانچه گذشت ، خود شاه اسماعيل پاره نخست سلطنت خود را در لشكركشىها گذراند ، امّا پس از شكست مصيبت‌بار ( در سال 920 / 1514 ) از تركان عثمانى ، هرچه بيشتر امور كشورى و لشكرى را وانهاد و به مسائل شخصى پرداخت . باز چنانچه پيشتر اشاره شد ، يكى از معيارهاى سياسى دوره صفوى اداره تشكيلات كشورى بوسيله ديوانسالاران ايرانى بود و با اينكه زبان دربار همچنان تركى باقى ماند ، ولى صفويان سنت فرهنگ ايرانى را كاملا حفظ كردند . چنين مىنمايد كه عثمانيان در سال 920 / 1514 بخشى از كتابخانه سلطنتى را غارت كرده باشند . چون در كتابخانه‌هاى استانبول و ازجمله در كتابخانه توپ‌قاپى سراس خمسه‌اى از نظامى به تاريخ 886 / 1481 ( خزينه 762 ) و خمسه‌اى ديگر به تاريخ 881 / 1476 ( خزينه ، 795 ) با نگاره‌هاى برجسته‌اى به سبك تركمان موجود است ؛ ولى احتمالا در پاره پسين سلطنت شاه طهماسپ بود كه مهاجرت هنرمندان نسخه‌پرداز به دربار عثمانى شروع شد « 1 » . امّا از سوى ديگر در زمان شاه اسماعيل با پيوستن استادان خراسان ، كتابخانه سلطنتى هرچه بيشتر تقويت شد . با اينكه اثرى وجود ندارد كه بتوان آن را با اطمينان خاطر به بزرگترين استاد اين دوران بهزاد نسبت داد ( كه در ربع آخر حياتش و قبل از مرگش در سال 1535 م . در آستانه هشتاد سالگى ، مبين اجراى موضوعى براى صفويان باشد ) ولى تأثير مستقيم او در هرات و غيرمستقيمش در دربار صفوى محسوس بود . از طرف ديگر چنين مىنمايد كه رئيس كتابخانه صفويان متقدم سلطان محمد از اهالى تبريز باشد كه نه شاگرد بهزاد و نه شاگرد ميرك بود . سند متقنى كه درباره سلطان محمد موجود است ؛ سپردن شاه طهماسپ به او براى تعليم هنر نقاشى بود و بنابراين هنگامىكه بهزاد براى نخستين بار از هرات وارد تبريز شد « 2 » و احتمالا نبايد قبل از سال 1523 م . باشد چون طهماسپ در سال 1515 م . متولد شده بود ، به اين امر اشتغال داشت . ازاينرو سلطان محمد مىبايد در زمان شاه اسماعيل و نيمه اول سلطنت شاه طهماسپ رئيس كتابخانه سلطنتى بوده باشد . شواهد مطمئنى در دست است كه تدارك و تهيه خارق‌العاده شاهنامه هوتون ( روچيلد سابق ) با دويست‌و پنجاه‌وشش نگاره تحت نظر و رياست وى انجام شده است « 3 » . اين نگاره‌ها انتقال از سبك دربارى تركمان را به سبك دربارى صفوى كاملا عيان مىسازند و نيز بر كارگاه نقاشى تبريز در آستانه ورود هنرمندان تيمورى تأكيد مىورزند كه سبك هرات را براى غنىسازى آن وارد تبريز كردند .

--> ( 1 ) - نگاه كنيد به : ك . اوتو - دارن ، Das islamische Iznik ، ( برلين ، 1941 م . ) صص 1804 ، 194 ؛ ساكيسيان ، در Burlington Magazine ، جلد 87 ، ( 1945 م . ) ، صص 32 - 224 . ( 2 ) - قاضى احمد ، صص 1 - 180 . ( 3 ) - ساكيسيان ، نگارگرى ايران ، ص 108 ، كه على را ارائه مىدهد .