در اين فصل نقش مناطق مرزى ايران به دليل غناى آثار و ابنيه خود ايران مغفول گذاشته شد . به نظر مىرسد كه اين چشم‌پوشى لطمه‌اى به كل بررسى آن نزده باشد ، امّا اين مناطق خارج از ايران از وجهه خاص معمارى صفوى حكايت دارد و اينكه خود را حتى در سرزمينهائى با سنت معمارى متمايز تحميل كرده است . هنگامىكه صفويان عراق را گرفتند كارهاى زيادى روى زيارتگاههاى چهارگانه آن ( بغداد ، سامرا ، كربلا و نجف ) انجام دادند و درواقع معمارى عراق پس از حدود سال 1500 م . تحت سايه سبك معمارى ايران قرار گرفت . اين مطلب مخصوصا در مناره‌هاى عراق با آرايه‌هاى كتيبه‌اى و كاشيكارى هندسى نمايان است « 1 » . در ايالات قفقاز ، سبك معمارى صفوى با استفاده از كاشيكارى و آجركارى و قوالب ايرانى ( يعنى در ايروان ) دوشادوش سنت معمارى محلى قفقاز كه ملهم از معمارى سنگى آناتولى عهد ميانه بود ، به كار گرفته شد . معمارى صفوى بطور پراكنده معمارى بخشهاى اساسى شرق آناتولى را تحت تأثير قرار داد ، امّا سبك معمارى آن بطوركلى سبك معمارى عثمانى بود . تأثيرات معمارى صفوى شرق ايران كمابيش تا درون قندهار كشيده شد ولى بعيد نيست كه عمارت كاشيدار لاهور و ملتان هم بطور غيرمستقيم ملهم از القائات معمارى همزمان صفوى بوده باشد . ليكن مهمترين مكتب معمارى سبك صفوى در خارج از ايران بايستى در بخاراى عهد شيبانيان پديد آمده باشد . مضحك است كه پايتخت ازبكان ، دشمنان قسم‌خورده صفويان ، گنجينه‌اى از معمارى صفوى باشد . البته روشن است كه اين سبك معمارى ازبكان از دل تيمورى نشأت‌گرفته كه آن هم بهرحال متدرجا در معمارى صفوى مستحيل شد . عمارات ازبكان بيشتر در فاصله سالهاى 1590 - 1500 م . پديد آمدند كه اين دوره در ايران همراه با نوعى سترونى معمارى بود ولى با همتاهاى صفوى خود بواسطهء سبك توأمان پيشين تيمورى خودشان به شيوه‌هاى بيانى مشتركى در شكل و تزيين دست يافتند ؛ گرچه در اين ابنيه بيش‌از همه بر طاقبندى آجرى تزيينى با درزهاى منقوش مسطح ( نه شيوه‌هاى متداول در ايران ) تأكيد شده است . انواع ابنيه « 2 » هرچند كه دوره صفوى انواع جديدى از بناسازى را پديد نياورد ولى اولويت‌هاى آن با بناسازى سده‌هاى سابق همسازى نداشت . آنچه را كه از تأكيدهاى جديد حمايت معمارى در

--> ( 1 ) - الگيلانى ، صص 87 - 73 . ( 2 ) - پوگاچنكوا ورمبل ، " Vydayuschiisya Pamyatniki ، صص 93 - 79 ، لوحه‌هاى 57 - 20 . هرباس و كنوبلوخ ، لوحه‌هاى 103 - 91 . ابنيه اسلامى در اتحاد جماهير شوروى ، لوحه‌هاى 98 - 72 .