دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

461

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

ايام باستان معمول بود كه كاروان راهى شده را تا پايان منزل اول مشايعت كنند . در كاروانسراى مادر شاه حدود 45 كيلومترى اصفهان تمام نيازمنديهاى سفرايى كه مىخواستند به دربار بروند ، ملحوظ نظر شده بود ؛ ازاين‌رو در آن به فراوانى اتاقهاى مهمان و يك حمام تدارك ديده بودند . كاروانسراهاى ديگرى هم بودند كه وظايف فرعى داشتند مثل خدمات بريدى و پستى ، پناه دادن روستائيان در ايام مخاطرات و يا گاهى هم به‌عنوان پايگاههاى نظامى از آنها استفاده مىكردند . ولى با حذف استثنائات ، راه‌حلى كه براى اين نوع كارها در استخوانبندى پلان چهار ايوانى كاروانسرا در نظر گرفته مىشد ، جاى تقدير دارد . دومين نشانه اين نوع كاروانسرا سادگى آنست . ازاينرو هيچ‌يك از كاروانسراهاى عصر صفوى به لحاظ تزيين به پاى كاروانسراهاى تاريخ ميانه همچون رباط ملك ، ضياء خاتون ، رباط شرف و يا يك رشته از كاروانسراهاى دوره مغولان نرسيد . چنين مىنمايد كه تأكيد بر ويژگى كاركردى اين عمارت سياست خاصى بوده است . البته كاروانسراهاى عصر تيمورى در اين سياست پيش قدم بودند چنانچه اين مطلب از وسعت و سادگى قوش رباط ، از ساخته‌هاى امير شجاع الدين در شمال غرب افغانستان به تاريخ 912 / 7 - 1506 برمىآيد . نماى داخلى و بيرونى بيشتر كاروانسراهاى دوره صفوى ، ساده است و اين سادگى در طاقبندى نواحى پوشيده هم ديده مىشود . اين قاعده فقط در مدخل و هشتى پشت آن رعايت نشده و بعدها هم تا حدودى با اكراه صورت گرفته است . مدخلها ، چه هم‌سطح و چه بيرون نشسته ، با آجركارى و يا كاشيكارى و اغلب همراه با كتيبه تزيين يافته ، درحاليكه هشتى اغلب داراى طاق ستاره‌اى است . اين استثناها فقط براى برجسته‌سازى استحكام حاكم بر عمارت بوده است . اين ويژگى در عمارات بزرگ عمومى ايران ديده نمىشود و همين خود مستلزم تبيين است . شايد صحنه‌پردازى كاروانسراهاى ويژه در سرزمينى دوردست كه هرگز با يك عمارت سترگ عمومى همخوانى نداشته ، تاحدودى منطقى باشد ، ولى گفتنى است كه حاميان پيشين تحت‌تأثير اين عامل قرار نگرفته‌اند . عمارات مذهبى را به‌نام باريتعالى آذين مىبستند و تزيين كاخ هم طبيعتا انعكاسى از زندگى مجلل و با شكوه دربار بود ؛ ولى كاروانسراها نه حالت مذهبى داشتند و نه حاكى از زندگى مجلل دنيوى بودند . با اينهمه ، اين دلايل براى تبيين سادگى اين عمارت كافى نيست . مقايسه اينها با كاروانسراهاى پيشين ، سازنده مىتواند باشد چون پرمايگى و غناى تعدادى از كاروانسراهاى باقيمانده و اينكه شواهدى در مورد سلسله‌وار بودن اين عمارت در دست نيست ، نشان مىدهد كه اينها به همين منظور ساخته شده‌اند ؛ و لذا تفاوتهاى چشمگير بين آنها حتمى مىنمايد . به‌علاوه ، اين نمونه‌ها حامى ثروتمند را قادر ساخته تا بدون اينكه درگير ساخت يك سلسله از كاروانسراها