- آرامگاه خواجه احمد يسوى در تركستان و گورمير است . معهذا اندازه آن كوچكتر از اينهاست و شكل آن هنوز حالت انتقالى خود را مخصوصا به لحاظ فقدان انسجام بين آرايش درونى و بيرونى آن ، حفظ كرده است . گنبد كاملا مرمت شده‌اى بر روى ساقهء گنبدى بلند ، بدون واسطه ، بر روى طبقه تحتانى مربع شكل و تختبام ، نه‌چندان خوشايند قرارگرفته و وروديهاى تزيينى محورى قوسدار و عميق ، جلوه جعبه‌گون آن‌را تنظيم و جبران كرده است « 1 » . اين‌گونه مرقدها كه جاى برجهاى مقبره‌اى را گرفته بود ، فضاى وسيعى براى زيارتگاهها تدارك مىديد . اين انتقال قطعى از يادبودهاى مجلل غيرمذهبى پيشتر در آرايش تدفينى شاه اسماعيل در زيارتگاه اردبيل چهره نموده بود . شاه اسماعيل با پيروى از سنت تاريخ ميانه يك برج استوانه‌اى گنبددار براى مقبره خود ساخت ، ولى اين بنا نه‌تنها كوچك بود ، بلكه با دورى از يك‌جاى مستقل و آزاد ، همه ويژگيهاى ظاهرى خود را جلوه‌گر مىساخت . اين بنا كه در ميان عمارات بزرگتر محصور شده ، آشكارا وصله‌اى ناجور است - يعنى نوعى از معمارى سنتى كه با طرح تازه‌اى اجرا شده است . بيشتر شاهان بعدى صفوى در اماكن مقدسه كهن دفن شدند و قبر آنها بيشتر شبيه يك تابوت سنگى حجارى شده و منقوش است تا عمارت . كتيبه‌هاى متعدد عمارات در سرتاسر سده دهم / شانزدهم گواهى بر فعاليت ساختمان‌سازى در زمان سلطنت شاه اسماعيل است . عمارات جديد و يا تعمير و مرمت عمارات متمايز از زيارتگاههاى اردبيل ، مشهد ( 920 / 1514 ) و قم ( نماى پيشين صحن كهنه ، 925 / 1519 ) صورت گرفت ؛ مساجد جامع دماوند ( 927 / 1520 ) ، گز و اصفهان ساخته شدند ؛ مزارهايى چون مزار خاتون قيامت در شيراز ، مرقد حسين در قم يا چهل دختران در قم و پل قافلان كوه ( 923 / 1517 ) برپا شدند . از اين دوره فرامين تاريخدارى از نواحى مختلف مخصوصا از مسجد ميدان ، كاشان ( 922 / 1516 ) و از مسجد جامع سمنان ( 926 / 1519 ) بدست‌آمده و ضمنا نمونه‌هاى چندى از چوبكارى هم در زيارتگاه شاه عبد العظيم شهر رى ( 915 / 1512 ) امامزاده ابراهيم در آمل ( 924 / 1519 ) و مرقد بابا افضل در مرق ( 912 / 1506 ) و مرقد سلطان مير احمد در كاشان ( 915 / 1509 ) موجود است . سنگهاى مقبره مثل نمونه‌هايى در نطنز ( 921 / 1515 ) و امامزاده زيد ، تهران ( رجب 920 / اوت - سپتامبر 1514 ) كشف شده است . سرانجام به دليل علاقه شاه اسماعيل به شكار ، مىتوان به‌عنوان يك اثر استثنايى و غريب به مناره‌اى اشاره كرد كه در حول‌وحوش شهر خوى با شاخ و كله شكار زينت يافته است . گزارشهايى از اين دوره به يك

--> ( 1 ) - زاره ، Denkmaler ، جلد 1 ، ص 2 - 50 ، 52 - 49 . Abb . ديباج ، راهنما ، صص 91 - 89 .