1522 دارد پيوندى سازنده بين مسجد كبود تبريز و مسجد شيخ لطف اللّه پديد مىآورد . اين عمارت با دهانه‌هاى قوسدار متعدد خود كه به كف و سطح بالاخانه بازمىشود ، به نوبهء خود يادآور بناهاى پيشين است . امّا پلان مربع كف آن و بهره‌گيرى از چهار لچكى حجيم براى تحمل گنبد ، ريشه در مساجد بعدى دارد . اين لچكىها به لحاظ اندازه و خط مرزى ، با قوسهاى جانب محور اصلى يكى است ؛ طاقبندى شباكى فضاهاى ميانى را پركرده و زنجيرهء مدورى از كتيبه ستبر ( قرآن ، سوره 17 ، آيات 1 تا 14 ) نقطه انتقال به گنبد را كامل نموده است . اين اندرونى تقريبا نوعى سادگى سست است ؛ طرح‌اندازى قرمز نيمرخهاى قوسدار ، سطوح منعطف سفيد آن را پرمايه كرده است . طاقگان كوچك تزيينى و متوسط ، دهانه‌هاى فضاى فوقانى را پر كرده است . چيزى از آرايه كاربردى معمارى دوره صفوى را نمىتوان قاطعانه رد كرد . تناسبات زيبا و فضائى اين مسجد و بازسازى جسورانه قاعده‌بنديهاى مربع گنبدى و سنتى آن ، آن را يكى از بناهاى چشمگير اين دوره كرده است ولى اگر اعلام كنيم كه در معماران ادوار بعد تأثيرى مستقيم داشته ، نتيجه‌گيرى شتابزده‌اى انجام داده‌ايم . كتيبه مدخل تزيينى حاوى اشعار مذهبى همچون اشعار پيش‌گفته است . در آنها شاه اسماعيل فردى توصيف شده كه « نام او بارها به اندازه نام ائمه در قرآن آمده است . » در مقايسه با او ، نام اجداد عارف وى به سادگى برگزار شده است . امّا چون نام اسماعيل دوازده بار در قرآن ذكر شده و چون اسماعيل شيعه دوازده امامى را مذهب رسمى ايران اعلام كرده ، لذا اين عبارت‌پردازى نه تنها عنوانى پرمفهوم است ، بلكه تلويحا اسماعيل را تا مقام ائمه ارتقاء داده است . انتخاب ماده تاريخى در آخر كتيبهء مدخل تزيينى نيز از نظر اشارات رمزآميز جالب نظر است : « جاؤها و فتحت ابوابها » . از آنجا كه اين اصطلاح در مورد اللّه به كار مىرود ، لذا شباهت على با باب كه در ساير عمارات اصفهان ديده مىشود ، مفهومى دوگانه دارد : على بابى است به سوى روشنائى روحانى و اين اشاره مقارن است با جاى اين كتيبه‌ها كه بر بالاى سر در عمارت مذهبى قرار گرفته است . از اين مسجد يك مفهوم ثالث نيز مستفاد مىشود و آن اينكه كتيبه داراى اشارتى فوق‌العاده به مسجدى است كه نام على روى آن است و لذا نشان مىدهد كه اين نام عمومى حقيقتا بر نام على ( ع ) اطلاق مىشود « 1 » . دو عمارت شهر ساوه روشنى بيشترى بر معمارى اين دوره مىتاباند . انتقال پايتخت از تبريز

--> ( 1 ) - گدار ، « اصفهان » ، صص 72 - 69 . هنرفر ، گنجينه ، صص 79 - 369 . بختيار ، « مسجد على » ، صص 2 - 1 كه تاريخى از دوره سلجوقيان براى اين مسجد قائل است .