دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
400
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
شيوه بر روى قاليهاى دستباف سده شانزدهم ظاهر شدهاند . در يكى از نگارههاى نسخهاى خطى به تاريخ 1556 م . كه بر روى پارچهاى هم آمده ، پريان در سايبان پشت سر پدر زانوزدهء مجنون جلوه يافتهاند و نيز بر روى شترى كه در سال 1557 م . نقاشىشده ، ديده مىشوند « 1 » . اين همتاها انتساب نمونه را به نيمه سده شانزدهم توجيه و تأييد مىكند . هشت طاقه پارچهاى كه داراى رقم « غياث » است از برجستهترين پارچههاى ابريشمى اواسط دوره صفوى است . به جز يكى از آنها كه بر روى آن سنگ قبرى با محرابى و كتيبه حاشيهاى نقش بسته « 2 » ، همه آنها از پارچههاى طرح پيكرهاى است . مضامين آنها عبارتند از : نگريستن خسرو به شيرين در استخر و ديدار ليلى از مجنون در بيابان . اين صحنه بر روى پارچه زربفت با زمينه مشكى و مصور در عكس 18 آمده كه چندين نمونه از آن حفظ شده است . در ميان چيزهاى ديگر ، سيمانگارى طبيعى شترى كه ليلى با هودجى سوار برآنست ، نشانگر چيرهدستى و استادى غياث است . تصوير شتر با هودج و ساربان و شاعرى كه با حيوانات به صحبت مشغول است از مضامين مكرر نگارهها بود « 3 » . سؤالى كه مطرح مىشود اينست كه آيا غياث ، طراح بافنده و يا رئيس كارگاه سلطنتى بالاخره كداميك بوده است ؟ درواقع شواهدى در دست نيست تا وظايف مختلف او را از هم متمايز سازد و بعيد نيست كه وى هر سه اين شغلها را در خود جمع داشته است . بهرحال غياث در طراحى پارچههايى كه با سبكهاى مختلف خطاطى رقم او را دارند ، دست داشته است . ولى گمان مىرود كه خود او هم آنها را نبافته باشد بلكه بر اجراى آنها نظارت داشته است . به دليل محبوبيتى كه آثار او داشته ، بعيد نمىنمايد كه همكارانى را نيز به كار گمارده بوده است . مىدانيم كه او در يزد مىزيسته و احتمال دارد كه در آنجا نيز به كار مشغول بوده است . باوجوداين نمىتوان از اين احتمال گذشت كه طرحهاى او در اصفهان اجرا مىشده چون با دربار ارتباط داشته و در بيوتات سلطنتى از مقامى و الا برخوردار بوده است . ظاهر شدن رقم او در جائى معتبر و تكرار آن در نقوش مكرر نشان از اهميت و قابليت او داشته است . اين راهورسم تأكيد بر هويت شخصى ( كه در شرق نادرهم هست ) در بين معاصران او در دربار شاه عباس اول در اصفهان ، نظير عليرضاى عباسى خوشنويس و آقا رضاى نقاش نيز رواج داشته است . سبك نقاشى آقا رضا عباسى يك رشته از پارچههاى طرح پيكرهاى را نظير مخمل زمينه نقرهاى موجود در موزه " Badisches Landsmuseume " در كارلسروهه " Karlsruhe " تحتتأثير
--> ( 1 ) - سچوكين ، نسخههاى خطى صفوى ، لوحه XLII ساكيسيان ، نگارگرى ايران ، لوحه XLIX ، شماره 85 . ( 2 ) - SPA ، لوحه 1037 . ( 3 ) - سچوكين ، نسخههاى خطى صفوى ، لوحههاى LXVI , XLII .