دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
346
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
امّا آثار شيخ بهائى علاوه بر اين نوشتهها ، عمارات و باغاتى است كه موجب زنده ماندن خاطره اين شخصيت برجسته در ذهن و زبان مردم اصفهان و مناطق پيرامون آن روزگار شده است . شيخ بهائى معمارى چيرهدست بود و در طراحى پلان مسجد شاه اصفهان كه از شاهكارهاى هنر اسلامى است ، دست داشت . او حمامى بر پايه علوم سينهبهسينه و خفيه معمارى و بنائى ساخت . حمامى كه طبق گفته شاهدان آن ، آب اين حمام فقط با شمعى كه در تون تعبيه شده بود گرم مىشد . اين حمام حدود چهل سال قبل تخريب شد . شيخ بهائى پلان باغ زيباى فين كاشان را طراحى كرد كه الگويى براى باغ شاليمار لاهور شد . در زمينهء ديگر ، او ميزان آب زايندهرود را محاسبه كرد و آن را بين اراضى اطراف مسير رودخانه در اصفهان توزيع نمود ، كارى كه به طومار شيخ بهائى شهرت يافت . اين امر با راهحلهاى پيچيده رياضى صورت گرفت و محاسبه او طورى بود كه بيش از سهونيمقرن بعد نيز مورد بهرهبردارى قرار مىگرفت و فقط پس از كشيدن سد بر روى رودخانه زايندهرود بود كه شيوه توزيع آب او منسوخ شد . شيخ بهائى آخرين نماينده برجسته حكماى اسلامى بود كه به همه علوم زمانه تسلط داشت . و نيز آخرين نماينده برجسته علماء دين بود كه در رياضيات تبحر داشت و كسرشأن خود نمىدانست كه اسطرلابى بسازد و به رصدهاى دقيق بپردازد و يا اندازهگيريهاى دقيق انجام دهد . پس از او علماء چندان عنايتى به رياضيات نشان ندادند ( جز چند استثناء ) و نتيجه اين شد كه تعليم اين نوع علوم در مدارس منسوخ گرديد . شيخ بهائى در جنبههاى باطنى و ظاهرى اسلام مرجع بود . او تصوف خود را پنهان نمىكرد و آشكارا با تجمعات صوفيانه در رفتوآمد بود . طوطىنامه او حاوى بليغترين و صريحترين اشعار فارسى در حوزه تصوف است . تصوف او داراى جنبههاى عاميانه نيز بود بدون اينكه محتواى فكرى و يا شناختى را كه از آن خواص در بين صوفيان بود ، از دست بدهد . امّا پيام عالى صوفيانه او به مفهوم بازتاب فرادست و فرودست ، در بين لايههاى عامه متصوفه و حتى در بين عامه مردم رونق داشت . در قهوهخانهها نقالان اشعار او را مىخواندند در حالى كه طالبان برجسته مذهبى در مدارس آثار وزين كلامى و فقهى او را به بحثوفحص مىگرفتند . در وجدان عمومى جامعه نبوغ و قدرت او در رياضيات از نوع فيثاغورى و شهرتش در شيمى نقش بسته بود . او يكى از نمايندگان نخبه عالمان صوفى بود كه تاريخ اسلام چند نفر از آنها را به خود ديده است .
--> - عبارتند از : امل الآمل ، سلافة العصر ، لؤلؤة البحرين ، تاريخ عالمآراى عباسى ، روضات الجنات ، مستدرك الوسائل و ريحانة الادب ، همه حاوى مطالبى دربارهء زندگى و آثار اوست .