قصه ما سرآمد ، ولى نيازمند يك جمع‌بندى هستيم . شرايط و مقتضيات در اين دوره پرآشوب از تاريخ ايران اصلا مستعد پژوهشهاى علمى نبود . طبيبان و منجمانى كه با اربابان دربارى خود مخالفت مىورزيدند معمولا بسيار سريع به آن دنيا فرستاده مىشدند . تصميماتى كه گرفته مىشد ناگزير بر محور مصلحت‌انديشى بود . اين دوره را مىتوان تا حدودى دوره اوج رصدخانه‌هاى اسلامى ، نظير بيمارستانهاى پيش از آن ، دانست كه اين نهاد براى نخستين‌بار در اختيار امور انسانى قرار گرفته است . سنت طولانى هندسى نجوم اسلامى با ايجاد وسايل سترگ محدود گرديد و از پيشرفت بازماند ؛ ولى اسطرلاب در پايان اين دوره به كمال مطلوب و مهارت ساخت خود دست يافت . به كلام ك . ه يوستن « هنر حكاكى ايران در اواسط سده هفدهم به نقطه اوج خود رسيد . دقيقه‌كارى و خطاطى اين دوره تالى و همتا نداشت . دقيقه‌پردازى هندسى حكاكى عليرغم آرايه و تزيين ماهرانه ، از لطمه و آسيب بدور ماند . » « 1 » شايد فقط در حوزه طبابت ، مخصوصا در سايه معاينات بالينى بهاء الدوله ، باشد كه چشم‌اندازهاى جديد تحقيقاتى گشوده شده است و سريل الگود هنوز معتقد است كه بررسى و مطالعه داروشناسى ايران در دوره صفويان سرشار از اطلاعات مفيد و مخزن دانسته‌ها مىتواند باشد . علم كه فرهنگ بومى بر آن احاطه داشت ، كندوكاو مىشد و در چند كانون علمى يعنى اصفهان ، شيراز و مشهد و هرات - بر سر راه تجارى ايران به بخارا - متمركز گرديده بود . شمال خراسان كه تجار هندى از آن مىگذشتند و نيز به بخارا مىرفتند ، تقريبا تنها منبع منجمان بود ، معاينه و آزمايشهاى كنترل‌شده كه در آن تغييرات ملازم و همانند بررسى مىشد از زمان ابن هيثم تعطيل شده بود در اين زمان از سر گرفته شد و در اروپا مورد توجه قرار گرفت ؛ آزمايشهاى كنترل‌نشده در سمرقند با زيباترين زيج آن روزگار شكوفا شد ، ولى بعدها از اين دستاوردها چيزى مثل قوانين كپلر بيرون كشيده نشد . امّا ايران در آستانه تحولات علمى قرار گرفت . دروازه غرب نيمه‌باز بود و يك روزى بايد پرتو علوم تجربى و عينى جهانى از آن مىتابيد .

--> ( 1 ) - يوستن ، ص 11 .