تجار بازار و مأموران دربار اجتناب‌ناپذير بود . كمپانيهاى هند شرقى هلند و انگليس جايگاههاى خاصى در اصفهان داشتند ، امّا پس از سلطنت شاه عباس اول و شاه صفى كمتر به تجارت مستقيم پرداختند . به موازات راههاى تجارى كاروانسراهاى زياد و ضرورى براى بهره‌گيرى بازرگانان در حين سفر تعبيه شده بود . 5 - حقوق گمركى و عايدات كل مسأله گمركات ايران در بندرعباس كه در اين دوره حجم عمده تجارت دريائى با ايران را به خود اختصاص داده بود ، به سبب فقدان آمار مطمئن و موثق ، آشفته و مغشوش است و اين امر هم با توجه به ماهيت و شيوه‌هاى امور ديوانى صفوى و اعمال تجار و بازرگانان جاى تعجب و شگفتى ندارد . در اين قلمرو بعضى اشارات غيرقطعى را بر پايه منابع انگليسى ، البته با شرايطى مىتوان ارائه داد . گمان مىرود كه پرتقاليها در سال 1624 م . سالانه 180000 ريال ( هر ريال معادل حدود 5 شيلينگ كه 45000 ليره مىشود و يا حدود 14616 تومان و هر تومان معادل 3 ليره و 3 شيلينگ و 8 پنى ) با حقوق گمركى معمولى 14 درصد ، حقوق گمركى در هرمز دريافت مىكردند . كمپانى هند شرقى انگليس در ازاى كمكى كه در تصرف هرمز با ايرانيان كرد نصف حقوق گمركى را در بندرعباس صاحب شد . بايد پذيرفت كه مخصوصا در اواخر سده هفدهم و اوايل سده هيجدهم ، فقط يك‌دهم و يا حتى يك پانزدهم اين حق بدست آنها مىرسيد و گاهى هم مبلغ ، كمتر از اين ارقام بود و بعضى وقتها هم قطع مىشد . مقادير زير را كمپانى انگليس از بابت سهم خود در سالهاى متوالى دريافت كرده است : سال مبلغ 1624 225 تومان 1631 550 تومان 1633 242 تومان 1634 341 تومان 1637 345 تومان 1640 700 تومان 1643 612 تومان 1644 2 / 1 612 تومان سال مبلغ 1654 500 تومان 1655 400 تومان 1656 700 تومان 1657 650 تومان 1658 400 تومان 1659 500 تومان 1660 450 تومان 1661 650 تومان