ممنوعيت صدور طلا و نقره » صادر گرديد و لذا مأموران براى پيشبرد آن دست به مقاطعه زدند چون « نماينده شاه در شهر [ بندرعباس ] وحشت زيادى راه انداخت و تهديد كرد كه همه بسته‌ها و محموله‌ها را براى يافتن پول بازرسى خواهد كرد . امّا بازرگانان پس از اينكه او بسته‌ها و محموله‌هاى آهن‌آلات را وارسى كرد ، براى اعتراض از ارسال اجناس خود با كشتى امتناع ورزيدند . » « 1 » اين مسأله اثرات كوتاه‌مدتى داشت . ولى با تبانى مأموران بندر و ترفندها و تمهيدات خاص ، طولى نكشيد كه صادرات به طرف هند شروع شد و طبق گفته تاورنيه در سالهاى قبل ، « آنهايى كه فهميدند رفت‌وآمد مناسب شده ، از اينجا به صدور طلا و نقره به مناطق مغولان اعظم پرداخته و سود 7 تا 8 درصد حاصل كردند و حتى از مواجهه با گمركخانه تن زدند . » « 2 » با كاهش ارزش پول رايج در سال 1684 م . گزارش‌شده كه « پول اصفهان بقدرى وضع بدى پيدا كرده بود كه چيزى با آن خريدوفروش نمىشد و حتى نمىتوانستيم با سكه پنجاه عباسى ، سكه پنج نقره‌اى پيدا بكنيم ، ازاينرو بازارها همه بسته بودند . و اصلا تجارتى صورت نمىگرفت ، تا اينكه شاه دستور داد كه اين پول از دور خارج شود و پول خوب و مطلوب جايگزين آن گردد ( اين پول احتكار شده بود ) و حالا مردم به دستور شاه به كار روزانه پرداخته‌اند . ولى مىترسيم كه چيزى برنيايد ( با توجه به كمبود پول نقره خوب ) بار ديگر اوضاع برگردد و شهر بزرگى چون اصفهان دگرباره دچار وقفه و ضايعه شود . » « 3 » ادامه اين وضعيت اقتصاد ايران را بهم ريخت و اين امر درنتيجه فقدان ابزار تشكيلاتى در كنترل و مهار اقدامات نامطلوب در اقتصاد بود . عملا كل محصولات ابريشم بجز مقدارى اندك كه به موجب تقاضاى اروپائيان و تعادل تجارت در جنوب شرق به اين سمت مىرفت ، همه به حوضه درياى مديترانه صادر مىشد تا آنجا كه با صدور احجار كريمه اين عدم توازن را جبران مىكردند . اينها كمبود و كسرى نداشتند چون پول چكوئين ونيز از حوضه مديترانه ، دوكات از مجارستان و دلار ريكس از روسيه وارد مىشد . ريال اسپانيا هم همچنان رواج داشت . ولى بيشتر اين مسكوكات به دارالضربها نمىرسيد و ماليات‌بندى نمىشد و بطور مستقيم صادر مىگشت . به نظر مىرسد كه ارمنيان تنها گروهى بودند كه نوعى از همبستگى اجتماعى و نيز بازرگانى و حتى مكتب ويژه‌اى از عمليات تجارى داشتند . ولى گمان نمىرود كه همه ارمنيان اين علائق را درهمه‌جا دنبال مىكرده‌اند چون آنها در عين همبستگى باهم ، رقيب و مخالف شديد همديگر

--> ( 1 ) - I . O . ، 3504 / 31 / 3 / E ، 26 اكتبر 1670 م . ( 2 ) - تاورنيه ، جلد 2 ، صص 2 - 591 . ( 3 ) - I . D . ، 44 / 3 / E ، 5 نوامبر 1648 م .