اسميرنه در اژه مىرسيد . راه ديگر تبريز از خوى ، بتليس ، دياربكر و ارفا مىگذشت و در آنجا به جاده اصلى حلب مىپيوست . ه - تجارت 1 - صادرات ايران ابريشم « مهمترين كالاى ايران » و عمده‌ترين قلم صادراتى آن برشمرده مىشد . چنانچه پيشتر گذشت ، ابريشم عمدتا در ايالات شمالى ايران يعنى گرجستان ، مازندران و گيلان و تا حجم اندكى هم در خراسان و اطراف يزد به عمل مىآمد . جنگهاى ايران و تركان باعث كاهش توليد آن در ربع پسين سده دهم / شانزدهم شد ، امّا شاه عباس اول براى رشد و توسعه آن اقداماتى انجام داد . آمار و اصطلاحات موجود درباره صنعت ابريشم قابل اعتماد نيست و فقط مىتوان جنبه‌هاى كلى و عمومى آن را مورد بررسى قرار داد . يك ارزيابى در سال 1618 م . مىرساند كه در اين سال حدود / 232000 من و يا 125 تن ابريشم توليد شده است . اولئاريوس ، دو دهه بعد ، اشاره مىكند كه توليد ابريشم گيلان 8000 بار معادل 213 پوند ، شروان 3000 بار ، خراسان 3000 بار و در مازندران در زمان شاردن افزايش يافته بود و طبق برآورد او به 270 تن در سال رسيده بود كه از آن 10000 بار معادل 276 پوند از آن گيلان و 2000 بار از آن مازندران و 3000 بار مال « مادوبلخ » ، و 2000 بار توليدى قراباغ و 2000 بار توليدى گرجستان بود كه كلا 22000 بار مىشد . استرويس كه آمار او چندان قابل اعتماد نيست كل ابريشم توليدى ايران را 30000 بار نوشته است . در اواخر دوره صفوى يعنى در سال 1740 م . توليد ابريشم حدود 40 درصد كاهش يافت و طبق نوشته هنوى به حدود 160 تن رسيد . ابريشم ايران در اين زمان گرفتار رقابت روزافزون ابريشم متوسط و گاهى عالى هندى و ايتاليائى در بازارهاى اروپائى و نيز ابريشم سورى و يونانى در بازارهاى تركيه گرديد . بطور كلى ابريشم گيلان بسيار مرغوب بود و دو نوع آن به اروپا صادر مىگشت : اول ابريشم شعربافى ( Shrbassee ) كه از نظر مرغوبيت عالى بود و طبق نوشته شاردن « ابريشم زربفت معنى داشت » و نيز لجى ( Legee ) ناميده مىشد گواينكه اين اصطلاحات هميشه مترادف باهم نبودند ؛ و دوم ابريشم اردست ( Ardasset ) بود كه شاردن آن را « زمخت و خشن و زشت و زبر » توصيف مىكند و زبرتر و ارزانتر بود و مخصوصا در شروان به عمل مىآمد . انواع ديگر آن از كيفيت پائينى برخوردار بود و كدخداپسند ، خروارى و قنارى ناميده مىشد . اوضاع سياسى و آب‌وهوا و بيمارى تأثيرى مستقيم در توليد ابريشم داشت . شاه صفى در سال 1631 م . از اينكه كرمهاى