مصداق داشت و درواقع در سده هفدهم نيز ادامه يافت ، البته صرفنظر از افت‌وخيزهاى سياسى و بازرگانى در روابط بين دو كشور كه بالاخره به مدت يك قرن با پيمان صلح زهاب در مه 1639 م . خاتمه يافت . قسمت اعظم صادرات ابريشم ايران از تركيه مىگذشت و در آنجا يا در كارخانه‌هاى نساجى بورسه مصرف مىشد و يا اينكه از راه حلب و يا اسميرنه به لندن و مارسى و مقدار محدودى هم به ونيز و لگورن صادر مىگشت . ابريشم در حلب ، بورسه و اسميرنه و استانبول فقط به پول نقد و يا در ازاى پارچه خريدوفروش مىشد و اما اجناس ديگر همانند شيشه ، اسلحه ، ساعت و اشياء زينتى به ايران وارد مىگشت . زنجيره تجارى ايالات ابريشم‌خيز تا بازارهاى تركيه به خوبى سازماندهى شده بود . اين زنجيره را اعمال دلبخواهى مأموران ترك در مورد ارمنيان در اوايل سده هيجدهم از هم گسست . ارمنيان در تركيه از واسطه‌هاى عمده اين تجارت و نيز نمايندگان امور بازرگانى و اجتماعى اين مملكت برشمرده مىشدند . 2 - روسيه تجارت ايران در روسيه در اواخر دوره صفوى تحولى بسزا يافت . سفرايى از ايران و روسيه در اثناى سده هفدهم بين دو كشور مبادله شد . شاه عباس در سالهاى 1618 م . 1623 م . و 1626 م . سه نفر از اين سفراى روسى را به حضور پذيرفت . در اين سفارتها ، تجارتها نيز صورت مىگرفت چون در سال 1648 م . در موقع اعزام سفير ايران به روسيه « ابريشم چنان قدرومنزلتى داشت كه وى مقدار زيادى با خود به روسيه برده بود . » اين سفارتها دست‌كم از ديدگاه روسيه بسيار سنجيده بود چون در سال 1654 م . سفير روسيه ، لوبانف - روستوفسكى « با تشريفات و شكوه تمام وارد شد ؛ همراه او طبل و ترومپت و بيرق حمل مىشد ؛ 250 تا 300 نفر روس او را همراهى و اشتران زيادى باروبنه و هداياى او را حمل مىكردند . « 1 » دهسال بعد در معيت سفير روسيه « نزديك به 600 نفر وجود داشتند كه 400 نفر آنها تاجر بودند و در موقع ورود به شهر 16 نفر ترومپت‌نواز و 8 نفر طبال جلوتر از او ميرفتند و 13 اسب درشت‌اندام فريزلند همراهىاش مىكردند ؛ گفته مىشد كه اين اسبها براى اولين‌بار بود كه وارد ايران مىشدند و از هداياى شاه بودند با دو دليجان خارق‌العاده و ساعتهاى مچى و ديوارى و اسباب‌بازىهاى ديگر همچون برس و سگان از هرنوع . » « 2 » آنها قوش و سمور هم داشتند كه از هداياى ذيقيمت براى شاهان برشمرده مىشدند . با اينكه در موقع ورود اين سفرا چندان عنايتى بدانها نمىشده ، ولى ايرانيان مقام و

--> ( 1 ) - I . O . ، 2288 / 24 / 3 / E ، 10 آوريل 1654 م . ( 2 ) - شاردن ، جلد 3 ، ص 171 .