نقطه عطف واقعى در سرنوشت كمپانى هلندى در ايران از افول موقعيت كمپانى انگليسى برخاست و آن هم درنتيجه از دست دادن كشتىرانى در شرق در نخستين جنگ هلند و انگليس در سال 1652 م . بود . پس از آن تمام توان انگليس در اروپا و هند غربى عليه هلنديها صرف شد . از اينرو علاقه به شرق در طى دوره تحت‌الحمايگى ، كاهش يافت . كمپانى هند شرقى بنا به دلايل سياسى داخلى ، از قدرت و موقعيت خود محروم شد و تا دوره اصلاحات در سال 1661 م . اين قدرت و موقعيت را كسب نكرد . بنابراين هلنديها كمابيش مدت سى سال دست بازى پيدا كردند چون نه‌تنها از رقابت انگليس در اين دوره خبرى نبود ، بلكه ايرانيان هم كه از قدرت موازنه انگليس محروم شده بودند به‌ناچار با كمپانى هلندى به توافقى كمابيش مطلوب رسيدند . بنابراين هلنديها در تجارت راههاى جنوبى موقعيتى مسلط پيدا كردند ولى البته اين موقعيت انحصارى نبود ، چون كشتىرانى محلى بويژه در ارتباط با علائق هندوان و ارمنيان در اين تجارت سهيم بود . زوال نهايى قدرت پرتقاليها در خليج فارس با از دست دادن مسقط در سال 1649 م . موجب شد كه تجارت به سمت عربستان سوق داده شود . هنگامىكه جان فراير در سال 1675 م . در بندرعباس بود گزارش داد كه : « تجارت كمپانى هند شرقى انگليس در اينجا اندك است و بيشتر دادوستدها در كنار پارچه هندى ، از آن تجارت ادويه است ؛ و هلنديها به غير از آن از ايام گذشته به تجارت شكر و مس مىپرداخته‌اند ؛ آنها سالانه پارچه‌هاى مخمل ، ابريشم ، چه خام و چه كار شده را با قاليهاى زيبا و مقدارى طلا و نقره به ارزش پنجاه هزار تومان دادوستد مىكنند . « 1 » » قيمت ابريشم ايران در دهه 1680 م . در آمستردام به اندازه‌اى سقوط كرد كه در مقايسه با ابريشم هند و يا انتقال آن به بنادر مديترانه ديگر صرف نمىكرد . كمپانى هلند دلواپس رها كردن خود از تعهداتش با ايران بود و براى انجام اين كار متوسل به زور و ارعاب شد و كيش را در سال 1684 م . اشغال كرد و هيأتهائى را در سال 1683 م . به سرپرستى رينيه كاسمبروت ( Reynier Casembroat ) و در سالهاى 92 - 1689 م . به سرپرستى يهان وان لينن ( Johan Van Leenen ) اعزام داشت و مذاكراتى صورت گرفت . مع‌الوصف كمپانى انگليسى در اين ايام به تجديد علائق خود در ايران پرداخت و دلايل اين كار هم كمبود فرآيند پول موجود معتبر در ايران ناشى از سياست خزانه سلطنتى ، هزينه‌هاى پرتجمل غيرتوليدى ، كاهش ارزش پول رايج و سرازير شدن آن به طرف شرق ، از طريق ايران به هند ( با همه تمهيدات جلوگيرى از اين رويداد ) و پولى گردانيدن اقتصاد بود كه فشار مضاعفى بر تدارك مسكوكات پشتوانه‌دار به‌شمار مىرفت . ازاينرو

--> ( 1 ) - فراير ، جلد 2 ، ص 163 .