رواج و رونق احجار كريمه مخصوصا در تجارت بين شرق و غرب در سده يازدهم / هفدهم ، نوسانات و اختلافات واقعى در خزاين دولتى بوجود آورد . طبق نوشته وينچنتيو دالساندرى افرادى كه در اين ايام در ايران « از تركيه نقره وارد مىكنند بيست درصد و از طلا چهارده و پانزده درصد و از مس هيجده و گاهى بيست درصد سود مىبرند ؛ درواقع سودهاى كلانى دراين‌ميان وجود دارد چون صدور فلزات ممنوع شده است . « 1 » » طبق گزارش بازرگانان انگليسى « مقدار هنگفتى از دلارهاى هلند وارد ايران مىشود و در اكثر مواقع هم براى خريد ابريشم خام به كار مىآيد . » تجار انگليسى در ازاى ابريشم فقط مىتوانستند مقدار قابل اعتنايى پارچه عرضه كنند و به همين دليل قزوين ، تبريز ، اردبيل و كاشان جاهايى بودند كه اين بازرگانان عمده در آنها اقامت گزيده بودند ؛ تبريز « مهمترين نقطه ايران براى خريدوفروش پارچه يا كرسى ( Karsies ) بود . » نوشته‌اند كه كاشان « شهرى مملو از مال‌التجاره و بهترين شهر تجارى ايران است و بازرگانان هندى مدام در آن به رفت‌وآمد هستند . در اينجا بازرگانان ما مقدار قابل توجهى ابريشم كارشده و ادويه و مقدار هنگفتى احجار تركى مىخرند . » عامه مردم كه از پارچه ضخيم و خشن استفاده مىكنند پارچه و كرسى مىخرند . ثروتمندان از پارچه‌هاى نفيس استفاده مىكنند . آنها « پارچه‌هاى لندن » و يا پارچه‌هاى ونيز و رنگهاى روشن را ترجيح مىدهند ؛ رنگهاى بنفش در سبز و رنگ سرخ زيبا بيشتر خواهان دارد . » با اينكه شاه طهماسپ خواهان صدهزار طاقه پارچه بود ولى آن مقدار تهيه نشد چون امكانپذير نبود . شاه بر تجارت مخصوصا تجارت ابريشم نظارت دارد ولى تاجر نيست . گزارش شده كه « شاه در ايام زندگى خود هرگز پارچه در خزانه‌اش ذخيره نكرده و حال نيز چنين است ؛ كل تجارت او شامل ابريشم خام است كه در قبال پول به ارمنيان و تركان و آنهايى كه خريدار آن هستند ، مىفروشد . » « 2 » ازاينرو دادوستد پاياپاى پارچه به‌جاى ابريشم با شاه امكانپذير نبود . بازرگانان انگليسى با بازرگانان ونيزى و ارمنى كه تجارت ابريشم و پارچه را در حلب بر عهده داشتند به رقابت شديد افتادند چون « ارمنيان هرسال در مقابل ابريشم خام پارچه‌هاى كرسى از ونيزيان دريافت مىكنند و در مقابل 70 باتمان ابريشم ايران 60 طاقه كرسى و در قبال ابريشم گرجستان 400 طاقه كرسى مىگيرند . » گزارش شده كه يكى از روستاهاى ارمنىنشين « سالانه 400 تا 500 بار قاطر ابريشم به حلب صادر و به‌جاى آن 800 تا 1000 بار قاطر كرسى و پارچه‌هاى ونيز وارد مىكند » هر قاطرى 60 باتمان ابريشم يا 18 طاقه كرسى حمل مىكرد « 3 » .

--> ( 1 ) - A Narrative of Italian Travels ، صص 6 - 225 . ( 2 ) - جنكينسن ، Early Voyages ، جلد 2 ، ص 411 . ( 3 ) - همان ، صص 7 - 396 .