دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

218

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

انگليس در اصفهان انتخاب شده بود . او تا فوريه 1737 م . در ايران بود ازاينرو ناظر وقايع سلطنت‌هاى زودگذر طهماسپ دوم و عباس سوم خردسال و نيز آغاز حكومت نادر در زمان جلوس به تخت شاهى بوده است . با اينكه جيمز فريزر ( James Fraser ) در شرح‌حال‌نامه خود از نادرشاه نامى از كاكل نبرده است ، ولى پيداست كه بيشتر اطلاعات بخش نخستين اثر خويش را از او گرفته است « 1 » . از آنجا كه دوره صفويان با غصب سلطنت در سال 1736 م . بوسيله نادرشاه به پايان خود رسيد ، لذا مىتوان كاكل را آخرين زنجيره پيوند بين غرب و ايران در دوره موردنظر دانست . با يك پس‌نگرى به چهار قرنى كه مورد بررسى قرار گرفت ، متوجه مىشويم كه هرچند جريان رابطه بين ايران و غرب در آغاز كند و بطئى بود ، ولى در قرن شانزدهم سرعت بيشترى گرفت . باوجود اين اهميت اين روابط سريع كمتر از اهميت روابط يكصد سال آتى بوده است . از اينها گذشته تماسهاى سده هفدهم با فرقه‌هاى جاافتاده مذهبى و كمپانيهاى هند شرقى انگليس ، هلند و فرانسه استمرار و پايائى زيادى داشته است . افزون‌براين ، گزارشهاى شمار زيادى از سياحان و يا اقامت گزيدگان در ايران موجود است . از ميان اينها مهمترينشان از آن شاردن و پىيترو دلاواله است . در زمينه وقايع سىوشش‌ساله نخستين سده هيجدهم اطلاعات مشبعى از منابع متعدد موجود است كه مهمترين آنها آثار كروسينسكى است كه بسيار قابل اعتماد است . خلاصه توان گفت كه ايران در اواخر دوره صفوى در سال 1736 م . ديگر سرزمين كشف‌نشده‌اى براى غرب نبوده است .

--> ( 1 ) - فريزر در ص IV كتاب تاريخ نادرشاه ، طهماسب قلى خان سابق و امپراتور امروزى ايران ( لندن ، 1742 م . ) مىنويسد كه : « من در ارائه گزارش لشكركشىهاى نخستين نادرشاه مديون اطلاعات يكى از نجبا هستم كه حال مقيم انگلستان است و چندين سال در ايران اقامت داشت و به زبان فارسى مسلط است و بارها در كنار نادرشاه بوده است . » فريزر پس از نقل « گزارش » كاكل در صص 128 - 71 مىگويد كه كاكل ( از او فقط به‌نام اشرافزاده‌اى نام مىبرد كه خاطرات فوق را ارائه داده است ) در فوريه سال 1737 م . ايران را به قصد هند ترك گفت . از گزارشهاى روزانه گمبرون ( جلد 4 از اسناد ايران و خليج فارس كمپانى هند شرقى ، 20 / 9 فوريه 1737 م . ) درمىيابيم كه كاكل تنها مستخدم كمپانى بوده كه در آن ماه ايران را به قصد هند ترك گفته است .