نخست ، جستار تماس بين ايران و غرب را مىتوان با پيش كشيدن اين سؤال كه چه انگيزه‌هايى باعث برقرارى و حفظ روابط طرفين شده ، آغاز كرد . اين انگيزه‌ها ماهيتى چهارگانه داشتند ، ولى البته همه آنها بطور همزمان عمل نمىكردند . به‌علاوه اين انگيزه‌ها از نظر شدت متغير بودند . در مقولهء نخست ، البته فقط در غرب ، عامل و انگيزه مذهبى حاكم بود . در اواخر سدهء سيزدهم بر اثر سياست تساهل مذهبى ايلخانان مغول ، تعدادى از راهب‌هاى فرقه دومينيكن و فرانسيسكن از شمال ايران ديدن كردند و بعضى از آنها در تبريز اقامت گزيدند . در سال 1318 م . سلطانيه مقر مركزى اساقفه شد و نخستين سراسقف آنجا هم فرانكوس پروجيائى « 1 » از فرقه دومينيكن بود . بين سالهاى 1320 م . و 1329 م . اسقف‌نشين‌هايى در مراغه ، تبريز و تفليس ايجاد شد و همه افراد آنها باز از فرقه دومينيكن بودند « 2 » . در سال 1350 م . نخجوان صاحب يك مقر اسقفى گرديد و يك قرن بعد ، پس از افول سلطانيه ، يكى از اماكن اسقف‌نشين شد . مقدر بود كه اين نقطه نسبت به ساير اسقف‌نشين‌ها عمر بيشترى داشته و تا سال 1745 م . برقرار باشد . در زمان سلطنت شاه عباس اول كه سياست تساهل مذهبى چشمگير اعمال مىشد بر تعداد ميسيونهاى مذهبى اروپائى افزوده شد و افرادى از فرقه اگوستينى ، كرمليت و غيره وارد ايران شدند . اين ميسيونرها هم مثل دومينيكن‌ها مجبور بودند زبان فارسى ، تركى و ارمنى را ياد بگيرند تا بتوانند با اين زبانها موعظه كنند . با اينكه تلاشهاى تبليغى اين ميسيونها در بين مسلمانان نتايج مطلوبى نداشت ، ولى همين افراد تماس و روابط مهمى برقرار كردند و نامه‌هاى آنها به اروپا مخصوصا نامه‌هاى كرمليت‌ها و ژزوئيت‌ها از منابع گرانسنگ تاريخى اين دوره برشمرده مىشوند . دوم اينكه در شرق و غرب در مقابل تركان عثمانى كه قدرت متزايد و ماهيت تجاوزكارانه آن خطرى جدى براى ايران و نيز امپراتورى بيزانس و ساير ممالك غربى پديد آورده بود ، آهنگ عمليات يكپارچه نظامى وجود داشت . اين آهنگ و اشتياق موجب شد تا تعدادى از ممالك غربى هيأتهاى سياسى به ايران گسيل دارند و نيز هيأتهايى از ايران راهى ديار فرنگ شوند . با اينكه اين تلاشهاى ديپلماتيك از هردو طرف مدتهاى مديد ادامه داشت ، ولى وافى به مقصود نبود . دليل اين ناكامى فقدان حسن‌نيت نبود ؛ بلكه ايجاد ارتباط بين شرق و غرب دشواريهايى داشت چراكه تركيه متخاصم در بين آنها حائل شده بود . ازاين‌رو نتيجه اين شد كه عمليات هماهنگ و همزمان عليه دشمن مشترك جامه عمل به خود نپوشد .

--> ( 1 ) - Francus of Perugia ( 2 ) - Gams ، صص 5 - 454 .