دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
151
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
مورد بالاست . از تاريخهاى شناخته شده و از ديوان خود او اطلاعاتى دقيق درباره قلمرو فكرى و معنوى زيستگاه وى بدست نمىآيد تا اين فرضيه را تقويت كند كه اسماعيل دانشى عميق و عالى از نظريه شيعى داشته است . البته صفويان در نتيجه تماس مداوم با نفوذ فائقه اين الهيات ، بايد وجود اين آئين را كشف كرده باشند . فىالواقع هنگامىكه آنان با اين امر آشنا شدهاند دست به تحقيق زدهاند ، ولى در اين قلمرو چندان اهميتى براى آنها نداشته است . كافى است بگوئيم كه اسماعيل در تابستان سال 907 / 1501 هيچ اطلاعى از آن نداشته است . بعيد نيست كه اسماعيل از يكسو خود را به دليل پيوندهاى خانوادگى سزاوار جانشينى اوزون حسن مىدانسته و از طرف ديگر دريافته بود كه پيوندهاى علوى او مىتواند در مقابل بنى اعمام آققويونلوى او و ساير مدعيان ، به دو مشروعيتى درخور ببخشد . اينها معيارهاى قاطعى هستند براى داورى در اينكه آيا حكومت صفوى از همان آغاز بر پايه يك ترفند فريبكارانه تأسيسشده و سنوسال كم مؤسس آن و بىخبرى و بىپروائى مشاوران معتمدش مىتوانند كيفيات مخفّفه دراينمورد باشند . چون شخصيت اسماعيل عارى از بدسريها نبوده ( كافى است كه مظالمى را به خاطر آورد كه وى در تحميل اقتدار و نظريات مذهبىاش مرتكبشده ) لذا پذيرفتن اينكه وى مستعد بدكرداريها و سوء نيتها بوده ، دشوار نخواهد بود . با اين وجود رفتار خشن اسماعيل را با دشمنان واقعى و بالقوهاش بايد در متن زمان و مكان وى سنجيد كه در آن انسانيت ، علو طبع و رحم و شفقت تحتالشعاع سختكشىها بوده و تا حدودى به جريانهاى غرب در آن روزگار شباهت داشته است . با اينكه نمىتوان در آن روزگار ، زمانه را خالى از هرنوع پايبنديهاى اخلاقى دانست ، ولى بهرحال براى سنجش و ارزيابى ارزشهاى اخلاقى مىبايست سنجه و ميزانى متفاوت داشت . اين انديشهها از آنجا كه عواملى غيرعقلانى ، نقشى قابلاعتنا پديد مىآورند ، سنخيت كاملى با قدرتگيرى اسماعيل ندارد . چنانچه برنگريستيم ، منبع قابل اعتماد و دستاولى كه موجود است ديوان خطائى است و خطايى تخلص شعرى شاه اسماعيل بود . اين ديوان اشعار ، اسماعيل را فردى با تعصب خشك مذهبى و انگيزههاى شديد صوفيانه مىنمايد كه مسلما نمايانگر سنت ديرينه انديشههاى صوفيانه خانواده اوست . اين اشعار همچنين حاوى نخستين نشانههاى شخصيت اجتماعى اوست . شور و اشتياق وجدآورى كه از او مىتراويد ، چشمگيربوده و شديدا در هوادارانش مؤثر مىافتد . در اين ايام ويژگيهاى منجى موعود بازتابى زنده در انتظار مردم براى بازگشت مهدى داشت . اسماعيل ، اين احياگر مذهبى ، ديگر وقت آن پيدا نكرد تا در جزئيات و دقايق آئين شيعه فحص و بحث كند ،