سومين موج مهاجران تركمان را واداشت تا به بلنديهاى ايران روى آورند و شرايط لازمه را براى شكل‌گيرى سومين اتحاديه تركمانان كه مىتوان اتحاديه « صفوى » و يا شايد به تعبير صحيح‌تر ، اتحاديه قزلباش ناميد ، فراهم سازند . اين مهاجرت همچنانكه اخيرا معلوم شده « 1 » ، تا زمان مرگ شاه عباس اول ادامه داشت و در اين زمان قزلباشان نقش كليدى و ممتاز سابق خود را از دست دادند . در ارتباط مستقيم با اين رويدادها ، پديدهء مذهبى است كه عليرغم وجود اطلاعات جديد ، هنوز پژوهشى به روا و درخور درباره خاستگاهها و تحول نخستين آن صورت نگرفته است . اين پديده دگرسانى و تحول مذهبى در نتيجهء تأثير و نفوذ شيعه است . اين واقعيت كه وابستگى و تعلق خاطر ايران به تشيع از اوايل صفوى مخصوصا از زمان شاه اسماعيل اول مايه گرفته است ، انسان را به اين استنتاج مىكشاند كه تغيير مذهب ايران به‌طور سريع و در يك زمان صورت گرفته است . ولى جلوه‌ها و نمودها ، گمراه‌كننده است . درواقع اين استحاله مذهبى فرآيندى پردامنه و بسيار بغرنج بوده و با گسترش نوعى عقايد شيعى از طريق اسلام مردمى رابطه داشته است - جريانى كه در اينجا نمىتوان مفصلا به بحث درباره آن پرداخت . شاه اسماعيل در هنگام جلوس بر تخت سلطنت ، مذهب تشيع را مذهب رسمى و يا دولتى اعلام كرد . زمانىكه دامنه نفوذ خويش را توسعه داد ، تصميم گرفت مذهب شيعه را در سرتاسر ايران رسوخ دهد چون همچنانكه ادعا شده مىخواست ايران را از امپراتورى عثمانى مجزا و متمايز سازد « 2 » . البته اين نكته را نمىتوان تنها هدف و نيت قبلى او دانست ، بلكه يك انگيزه كمابيش ناآگاهانه بوده است . آنچه او اعلام كرد ، مذهب شيعه اثنى عشرى بود مذهبى كه حتى نمىتوانست با نظريات شخصى مذهبى او همخوانى و دمسازى داشته باشد . اين نكته را از لابلاى منبع غيرقابل ترديد شخصى او يعنى اشعارش درمىيابيم . در اين اشعار اسماعيل برآن‌است كه تجسمى از على ، فيضانى از خدا و فىالواقع خود خداست . اين اعتقادات جايگاهى در شيعه نداشت و از زاويه ديد شيعه اصيل نوعى بدعت برشمرده مىشد ، واقعيتى كه حتى با استدلال اينكه اينها فقط تندرويهاى ادبى از نوع افكار صوفيانه جوانى بوده ( در خط انديشه‌هاى صوفيانه وحدت وجود و يا توحيد ) نيز قابل انكار نيست . درواقع اين افكار به هيچ‌وجه تأملات صرفا ذهنى

--> ( 1 ) - سومر ، Safevi devletinin Kurulusu ، ص 213 . ( 2 ) - لمبتن ، SI , " Quis Custodiet Custodes " ، جلد 6 ( 1956 م . ) ، ص 216 . در مقابل اين نظريه ، شايسته بررسى است كه چرا عثمانيان كه در لبه تحول منطقه به تشيع بودند ، هنگاميكه شيعه تا سطح يك مذهب دولتى در ايران بركشيده شد ، آنها توجهى به اين انديشه‌هاى ثانوى نكردند .