دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
139
تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )
با اينكه ايل افشار ، يكى از قبايل قزلباش ، در ظهور صفويان عاملى عمده و بايسته بود « 1 » ، ولى ظاهرا نظر عمومى نادرشاه چندان همخوانى با ديدگاه صفويان از دولت نداشت . دو نكته اين مسأله را بيشتر روشن مىسازد : يكى سياست مذهبى او كه عدول از تشيع اثنى عشرى را درپى داشت و ديگرى انتقال پايتخت از اصفهان به مشهد بود . هرچند كه اين شهر در وسط سرزمين مادرى او خراسان قرار داشت ، ولى دليل عمده انتقال پايتخت بدانجا موقعيت محورى آن در منطقه وسيعى بود كه نادر شاه براى امپراتورى خويش فرض مىكرد و لشكركشىهاى او به آسياى ميانه ، افغانستان و هند اين را به ثبوت مىرساند . ازاينرو مفهوم او از دولت ، نوعى مفهوم امپراتورى بود كه با عقيده صفويان از امپراتورى خودشان نقطه مشترك نداشت چون امپراتورى صفوى منحصر به سرزمين ايران بود . بهرحال ديدگاه نادر را مىتوان با ديدگاه تيمور سنجيد . مىتوان فرض كرد كه موفقيتهاى نادر در راه تحقق اين مفهوم ، شكوه و شوكت صفويان را تا حدودى از ذهن و زبان ايرانيان زدوده است . اما ديرى برنيامد كه اين موقعيت تغيير يافت . هنگامى كه اعضاى خانواده نادر پس از مرگ او يكى پس از ديگرى ، مرتبا از صحنه خارج شدند ، يكى از نوادگان او ، شاهرخ نام ( متولد 1734 م . ) ابقاء شد . مادر او دختر سلطان حسين بود و آشكارا وجود شاهزادهاى قانونى از اعقاب صفوى مىتوانست بهعنوان حاكم دستنشانده در اختيار باشد تا در صورت تجديد احساسات مردم براى احياى سلطنت صفويان از نام او استفاده شود . در آن زمان كسى نمىتوانست پيشبينى كند كه شاهرخ از سال 1161 / 1748 تا 1210 / 1796 ، جز وقفههايى چند ، صاحب ميراث نادرشاهى شود . مير سيد محمد متولى مشهد هم در درگيريهاى متعاقب سقوط نادر شاه درگير شد . او نظير ميرزا سيد احمد مذكور ، فرزند دختر ارشد شاه سليمان از مقامى شايسته برخوردار بود . هنگامىكه شاهرخ طى توطئهاى معزول و مكحولالبصر شد او يكى از نامزدهاى شورشگران براى جانشينى بود . مير سيد محمد در سال 1163 / 1750 ( يا كمى قبل از آن ) « 2 » در مشهد با نام سليمان دوم به شاهى برگزيده شد . در اين زمان حركت او به اصفهان فايدهاى نداشت چون نيروهاى مختلفى درگير كنترل اين شهر بودند . ولى چند هفته پس از جلوس به تخت شاهى ، قربانى توطئهاى شد و شاهرخ با همه نابينائى ، به جاى او بر تخت نشست .
--> ( 1 ) - فاروق سومر ، " Avsarlar'a dair " ؛ همان نويسنده ، Safevi devletinin Kurulusu ، صص 100 - 98 ، 145 به بعد ، 92 - 188 . ( 2 ) - طبق نوشته لكهارت ، سقوط ، ضميمه 1 ، وى از دسامبر 1749 م . تا 1750 م . سلطنت كرد . پرى ، « بازماندگان صفوى » ، ص 65 به بعد مىگويد كه او در ژانويه 1750 م . تاجگذارى كرد و يك ماه بعد معزول و نابينا گرديد .