دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
67
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
4 - آلتين اردو ( اردوى زرّين ) تهاجم سال 786 / 1384 به سلطانيه در جاى خود ثابت كرد كه فتوحات تيمور در شرق ايران صرفا براى برپايى خاكريزى براى امپراتورى چغتائى او نيست ، بلكه يورش آغازينى بر استيلا يافتن بر سرتاسر ايران است . در اين مورد توجه به وضع سياسى آسياى ميانه و به ويژه رابطه تيمور با توقتميش لازم مىآيد . توقتميش پس از برخورد با سلاطين قپچاق به تيمور پناه آورد و تيمور نيز مقدم او را گرامى داشت ؛ البته احترام تيمور به توقتميش به اين دليل نبود كه وى از بازماندگان چنگيز بود ( كه شايسته چنين احترامى هم نبود ) ، بلكه به اين دليل بود كه تيمور متوجه شد اين مسأله بهترين فرصت براى تضعيف موقعيت همسايگان شمالى او ، اردوى سفيد و احتمالا اردوى زرين است . لشكركشيهاى توقتميش كه در خدمت تيمور انجام گرفت همه با شكست قرين بود ؛ ولى سرانجام او بر اردوى سفيد و حتى بر اردوى زرين استيلا يافت . از اين زمان به بعد ، اعمال او كاملا مخالف آنچه تيمور انتظار داشت ، بود . او با هجوم به روسيه و غارت و تخريب مسكو و سپس پيگيرى بلندپروازيهايى در ماوراء النهر و ايران كه به حمله در موازات رود سيحون در شرق و قفقاز در غرب انجاميد ، تلاش كرد تا در منطقه تحت نفوذ خود قدرتى به هم بزند . با اينكه سكههايى از توقتميش وجود دارد كه در سال 785 / 1385 در خوارزم ضرب شده است ، امّا روشن نيست كه حمله او به اين منطقه باعث شده تا تيمور از نخستين يورش خود به آذربايجان صرفنظر كند و به جاى دنبال كردن سلطان احمد جلايرى ( كه از سلطانيه به تبريز فرار كرده بود ) به اجبار به سمرقند برگردد . از سوى ديگر ، منابع حاكى از آن است كه توقتميش به دقت مراقب حركت تيمور در ايران بود و تدارك حملهاى را به تبريز فراهم كرد تا اطلاعاتى را از بازگشت او به آسياى مركزى به دست آورد . قشون او پس از رسيدن به دربند در زمستان سال 787 / 6 - 1385 شهر را تسخير و غارت كردند . در آغاز يورش سه ساله ، نيروهاى چغتاى پيش از همه به طرف سيحون سوق داده شدند و خطى از حملهاى ايجاد كردند كه گويى تيمور در نظر داشته در برابر توقتميش قدرتنمايى كند . حال آنكه شواهد زيادى در دست است كه مىرساند تيمور براى رسيدن به اهداف اصلى ، طرح وارونهاى را سامان ديده و از طريق قپچاق ، مركز و غرب ايران را هدف حملات خود قرار داده است . در واقع او نيروهاى خود را در درجه اول عليه الوار راه انداخت با اين بهانه كه آنان كاروان زوار مكه را مورد حمله قرار داده و به مخاطره مىاندازند . ولى به احتمال قوى هدف تيمور از هجوم به آنان