دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
423
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
اين دوره از استحكام و ايجاز نويسندگان كهن خبرى نيست و ارزيابى و نقد سبك آنان و نيز وابستگى به ضوابط و معيارهاى سليقهاىشان بهطور كلى چندان چشمگير نيست . در غالب موضوعاتى كه در اين آثار ارزيابى شده ، تنوع بسيارى وجود دارد : اين موضوعات شامل مسائل علمى ، تاريخ ، قصهها ، تذكرهنويسى و تراجم احوال ، تفسيرهاى قرآنى ، مسائل كلامى ، عرفان و اخلاقيات و غير آن است . در زمان مغولان نوشتن موضوعات مختلف به زبان فارسى شدت گرفت و در دوره تيمورى هم ادامه يافت . علت اين مسأله در اين نكته نهفته بود كه پس از سقوط بغداد ، از گذشته دست كشيده شد و زبان و ادبيات عرب قوت و قدرت خود را از دست داد و از اين رو ضرورت بهرهگيرى از زبان فارسى در تأليف آثار علمى بشدت قوت گرفت . نكتهاى كه در سالهاى پايانى دوره تيمورى بدان پافشارى مىشد و شايان عنايت خاصى است ، بهرهگيرى از زبان تركى بهعنوان يك زبان ادبى بود . نوشتن و تأليف كتاب به اين زبان در محفلهاى ادبى هرات مورد تشويق قرار مىگرفت . اين كار در واقع تقويت حركتى بود كه حسين بايقرا و مير عليشير نوايى راه انداخته بودند . از آثار ديگرى كه به زبان تركى نوشته شدند مجالس النفائس ، محاكمة اللغتين ، محبوب القلوب ، منشات و غيره به وسيله مير عليشير نوايى و با برنامه توسط ظهير الدين بابر را مىتوان نام برد . پابهپاى اين تحول ظهور شمارى از شاعران دوزبانه بود كه پيشتر بدانان اشاره رفت . يكى از نويسندگان شايان اعتناى اين دوره نظام الدين شنب غازانى معروف به نظام الدين شامى ، معاصر تيمور بود . او ظفرنامه را به دستور تيمور نوشت . سبك اين اثر در مقايسه با كتاب شرف الدين على يزدى مورخ و نويسنده فرهيخته ديگر - كه از كتاب نظام الدين در ظفرنامه تيمورى خود بهره جست - ساده بود . ظفرنامه او اثر مطولى است كه به اسلوب پيچيده و متكلف نوشته شده و در سال 824 / 5 - 1424 به پايان رسيده است . تاج الدين سلمانى در سال 813 / 1411 سالهاى پايانى تيمور را همراه با سالهاى نخستين سلطنت شاهرخ در كتاب شمس الحسن خود گزارش داد . يكى از مورخان نسبتا متأخر شهاب الدين عبد الله بن لطف الله الخوافى معروف به حافظ ابرو ( متوفى 833 / 1430 ) است كه مجمع التواريخ او تاريخ نسبتا مفصلى در چهار مجلد از زمان آفرينش تا سال 830 / 1411 است . جلد چهارم اين اثر با عنوان زبدة التواريخ بايسنقرى شهرت دارد و وقايع آن از مرگ آخرين ايلخان - ابو سعيد - در سال 736 / 1335 شروع مىشود . حافظ ابرو افزون بر اين ، آثار تاريخى مختصر و كماهميت هم تدوين كرد ؛ تاريخ حكام آل كرت در هرات حدود 732 / 2 - 1331 ؛ تاريخ سربداران ؛ و بررسيهايى هم راجع به سلطنتهاى محلى