دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

391

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

بار ديگر پس از مرگ اسكندر و جانشينى پسر عم او ابراهيم بن شاهرخ در ايالت فارس - كه بيست سال طول كشيد - مطرح و مسلط گردد . اين غلبه و چيرگى آشكارا در نسخه‌هاى خطى باقيمانده در شيراز و اصفهان اين دوره يعنى گلچين سال 1420 م . موزه برلين « 1 » - كه به عنوان هديه از سوى ابراهيم به برادرش بايسنقر فرستاده شد - و نسخه شاهنامه با چهل و هفت نگاره در كتابخانه بادليان ( ضميمه شماره 176 اوزلى ) كه به خود شاهزاده تقديم شده و به احتمال داراى تاريخ 4 - 1432 م . يعنى سالهاى پايانى عمر او است ، ديده مىشود « 2 » . اين سنت در دو نسخه شيرازى از سال 839 / 6 - 1435 يعنى خمسه نظامى موزه بريتانيا « 3 » - كه هنوز بقايايى از كيفيت رمانتيك سنت جلايرى را در خود دارد - و ظفرنامه شرف الدين على يزدى كه نگاره‌هاى آن امروزه در جاهاى مختلف پراكنده شده است « 4 » ادامه يافت . در تركيب‌بنديهاى هردو نسخه بداعت و نوآورى ديده مىشود و اين نوآورى دست‌كم با نوآورى نسخه ابراهيم پهلو مىزند و خوشنويسى و تصويرسازى آن هم به همان زيبايى نسخه‌هاى هرات اين دوره است . خود ابراهيم كتيبه‌هايى براى بناهاى شيراز و اصفهان طراحى كرده است ( البته چندان توسعه نيافته است ) و شمارى از دانشمندان و صاحبان قريحه را در دربارش گرد آورد . چنين مىنمايد كه فروپاشى سياسى تيموريان - كه اندكى پس از اين تاريخ رخ داده - شيراز را به صورت يك مركز ايالتى درآورده است ؛ گواينكه تا اواخر سال 1444 م . نسخه خطى شاهنامه نشان از بزرگى طرح و دقت طراحى بخصوص در سرلوح دو صفحه‌اى از يك صحنه جشن دارد « 5 » كه مطبوع و سرخوشىآور است . سنت زيبا و بسيار بغرنجى كه از مدتها پيش در هرات برقرار شده بود - هراتى كه بايسنقر برادر جوانتر ابراهيم پشتيبان برجسته هنر نسل خود در اين شهر بود - فراتر از سال 1425 م . نمىرفت . در واقع در قلمرو خوشنويسى ، اهميت هرات از سال 1420 م . به بعد شروع شد و در زمانى بود كه بايسنقر براى گوشمالى حاكم تبريز در رأس لشكرى بدانجا رفت و مولانا جعفر تبريزى استاد خط

--> ( 1 ) - كونل ، « نسخ خطى بايسنقر » در نشريه Jahrbuch des Preussischen Kunstsammlungen ، جلد LII ( برلين ، 1931 م . ) ، صص 52 - 132 ؛ ف . اندرلين Die Miniature der Berliner Baisonqur - Handschrift ( لايپزيك ، 1969 م . ) . ( 2 ) - بينيون ، نقاشى نگارگرى ايران ، سرلوح و تصاوير XXXVIII - XL ؛ سچوكين ، نسخ خطى تيمورى ، تصاوير XXI - XXVI ؛ گرى ، نقاشى ايران ، ( 1961 م . ) . صص 100 - 98 . ( 3 ) - گرى ، « نسخه تازه كشف شده‌اى از خمسه نظامى با نقاشى مكتب تيمورى » در East and West ، شماره 4 - 3 / XIV ( 1963 م . ) ، صص 3 - 220 . ( 4 ) - گرى ، نقاشى ايران ( 1961 م . ، ص 97 ؛ گروبه نگارگرى اسلامى ، تصويرهاى 3 - 32 ؛ سچوكين معتقد است كه اين صفحات به يك مكتب يزدى تعلق دارد . لاشه اين نسخه در سال 1976 م . در ساتبى به فروش رفت . ( 5 ) - گرى ، نقاشى ايران ، ( 1961 م . ) ، صص 3 - 102 .