شده بود . در هريك از زواياى مشرف بر ايوان عبادتگاه ، گنبدخانه‌اى وجود داشت و اين آرايشى بود كه در مدارس ماوراءالنهر به كار مىرفت و گنبدخانه‌ها كار درسخانه را مىكردند . آنچه ازاين مدرسه باقى مانده مناره شرقى و جناح راست آن يعنى گنبدخانه غربى آنست ( لوحه a 25 ) . گنبدخانه غربى معروف به آرامگاه بايسنقر است كه نخستين بار در سال 836 / 1433 در آنجا مدفون شد « 1 » . جلوه ظاهرى آن از بعضى لحاظ شبيه گورمير است : يعنى گنبد پيازى شكل تويزه‌دار كه داراى ساقه گنبد بلندى است و اين ساقه از يك ساختمان مكعبى بدون محلّ انتقالى قابل رؤيت ، سر درآورده است . ولى تويزه‌ها بطور جنبى بدان ملحق نشده ( مثل گورمير ) بلكه با نوارهايى از كاشيكارى فيروزه‌اى جدا شده است . تويزه‌ها با كاشىهاى مربع و مستطيل با رنگهاى سياه ، سفيد ، قرمز و سايه روشن آبى به گونه نقش مربع پوشيده شده است . از نكات جالب نظر كاربست كاشيهاى زرّين فام است : در نوارهاى زيباى خط كوفى كه پايه تويزه‌ها را به گنبد وصل كرده و نيز در پيشكردگيهاى مقرنسى و قاببندهاى عمودى در بخش تحتانى . ساقه گنبد كوتاه‌تر از ساقه گنبد گورمير است و احتمالا به اين تأكيد اضافى نياز داشته است . اما مهمترين خصيصه آن نظام طاقبندى اندرونى آنست چنان كه از شاهكارهاى مهندسى اسلامى برشمرده مىشود ( لوحه 26 ) . در وسط هر يك از جوانب اندرونى مربع شكل يك تونشستگى قوسدار به پهناى 5 / 4 متر وجود دارد . قطر گنبد به اندازه پهناى اين تونشستگى است . به همين دليل است كه گنبد را چهار قوس بزرگ حفظ مىكند كه از لبه جلويى تونشستگى قوسدار شروع مىشود و دو جفت متقاطع ، مربع را شكل داده است . تويزه‌هاى فرعى از شانه‌هاى قوسها سربركشيده و با يك سلسله از لچكىهاى « بادبادك » شكل كه از ويژگيهاى معمارى تيمورى و پس از آن است به نقطه انتقال نوعى حالت هشت‌ضلعى بخشيده است . در بالاى هشت‌ضلعى ، شانزده لچكى پرّه‌گون نقطه انتقال را تا سقف گنبد تكميل كرده است ( لوحه 27 ) . نوك هر لچكى با مقرنسهاى برجسته و يا منقوش به رنگ آبى ، قرمز و قهوه‌اى تزيين يافته است . فن قوسهاى متقاطع طاقبندى شده نخستين بار در سمرقند به كار گرفته شد . اين فن به ساختمان كمك مىكرد تا در مقابل زلزله مقاومت كند ؛ و مهمتر از همه اينكه اين فن تأثيرى مضاعف در سازمانبندى فضاى داخلى داشت . اين فن به جاى تدارك مناطق انتقالى نظام سكنج ، مفهومى از حركت رو به بالا را با كمك هماهنگى قوس ، تويزه و لچكيهاى بادبادك‌گونه پديد مىآورد .

--> ( 1 ) - تيت ، افغانستان شمالى ، ص 31 ، كه در گنبدخانه شش سنگ قبر ازجمله سنگ قبر گوهرشاد به تاريخ 861 / 7 - 1456 برشمرده است و آخرين سنگ قبر داراى تاريخ 898 / 3 - 1492 بوده است .