مسجد گوهرشاد در سمت جنوبى مركز آرامگاه ساخته شد ، بنابراين مدخل اصلى نداشت . و در گسترهء صحن آن كه 55 متر درازا و 45 متر پهنا دارد ، ايوانى جاى گرفته است . ايوان عبادتگاه در سمت جنوبى پهن‌تر از ايوانهاى ديگر است ( لوحه a 24 ) . بين ايوانها ، طاقگان دو طبقه با حجره‌هايى در عقب قرار گرفته است - سه تا در جهت شرقى و غربى و هفت تا هم در سمت عبادتگاه . از ويژگيهاى چشمگير اين مسجد ، قوس ايوان بزرگ جنوبى و مناره‌هاى استوانه‌اى متصل به آن ، با تراش‌هاى چند ضلعى از سنگ مرمر در پيرامون پايه‌ها است . در بين گنبدخانهء عبادتگاه و ايوان ، مثل مسجد بىبى خانم جداره‌اى وجود ندارد . و قوس درونى جاافتاده‌اى دارد كه نقطه انتقال را تحت تأثير قرار مىدهد . در داخل گنبدخانه ، گنبد درونى بوسيله شبكه‌اى از لچكىها كه نشيمن شانزده جانبى در وسط گنبد بوجود آورده ، روى چهار مجردى حجيم قرار گرفته است . محراب در يك فضاى مستطيل شكل از گنبدخانه تعبيه شده است . و اين اتاقك افزوده شده ، طاقگان نيمكره‌اى از مقرنسها را بر روى شانهء خود جاى داده است . گنبد بيرونى با پوششى از كاشيهاى فيروزه‌اى و نوارى از خطوط كوفى به رنگ سياه در بخش برجسته آن ، داراى شيب تندى است . و ساقهء گنبد هم كوتاه است . محلّ انتقالى با ساختمان چهارجانبى نسبتا خودنمايى پوشيده شده و سه جهت چشمگير اين ساختمان به دو طاقگان نامرئى دوطبقه‌اى ديگر تقسيم شده است . گنبد مسجد از درون صحن در پشت جدارهء ايوان قابل رؤيت است . سياحان اروپايى همه متّفق القول كاشيكارى چند رنگى و درخشان صحن را ستوده‌اند . بيشتر قسمتهاى كاشيكارى مفصلا مرّمت شده ، از اينرو پيدا كردن كار اصلى قوام الدّين ، تحليل عميق و دقيقى لازم دارد « 1 » . در تزيين پشت بغليها و چارچوب كتيبه‌ها از كاشيكارى موزائيك استفاده شده است : يعنى سطوح وسيع‌تر با طرحهاى هندسى كه بر روى آجرهاى لعابدار و غيرلعابدار اجرا شده ، آرايش يافته است . ولى در درونسوى قوسهاى عبادتگاه و ايوانهاى شمال شرقى فنى جديد به كار رفته است : يعنى كاشيهاى چندضلعى كه به شكل نقوش ستاره‌اى با نوارهاى درهم تافته از مرمر تنظيم شده است ( لوحه a 25 ) . اين نوع كاشيكارى در هرات نيز به كار رفته است . قوام الدّين از سال 820 / 1417 م . تا 841 / 1438 م . در ساختمان مصلاى گوهرشاد در شمال شهر هرات همكارى داشت « 2 » . امير عبد الرحمن دستور داد تا مصلا و مدرسه سلطان حسين بايقرا

--> ( 1 ) - گدار در AI ، جلد 8 ، شماره 2 از مرمت مفصل مسجد در سال 1087 / 7 - 1676 صحبت كرده است . اين مرمتها شامل پر كردن تعدادى از طاقگانهاى مشرف بر ايوان عبادتگاه و نيز افزودن جان‌پناهى به منظور تعادل رانش بيرونى قوس ايوان بوده است . شايد بخشى از كاشيكارى در اين زمان صورت گرفته است . ( 2 ) - SPA ، ص 1125 . بيت ، Northem Afghanistan ، صص 3 - 30 .