دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
324
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
اين نوع تزيين هنوز به طور قانعكنندهاى تبيين شده است ؛ ارتباط آن با گنبد تويزهاى سنگى مصر در قرن هشتم / چهاردهم قابل تحقيق است . طرح اصلى مدخل تزيينى نماى پيشين عهد تيمورى همان طرحى است كه پيشتر در ايران توسعه يافته بود يعنى جدارى كه بر روى پاسنگ قرار گرفته و نيز تعبيه قوس نوك تيز رفيع و مزغل ورودى طاق قوسى . نبوغ معمار و كاشيكار بيشتر مصروف سازمانبندى جزئيات معمارى و تزيين شده است . در نماى پيشين آرامگاه شادملك ، تزيين سطوح جدار و ديوارهاى مشرف بر مزغل با قاببندهاى مستطيلى و مربعى آرايش يافته است . بيشتر قسمتهاى تزيين مركب از كاشيهاى لعابى است كه به گونه برجسته كار شده است و اين تكنيك در ايران ناشناخته بود . طرحهاى آن با سفالينه دوآتشهاى كه بعدا در حرارت با رنگ فيروزهاى و يا فيروزهاى و سفيد لعابينه شده ، كندهكارى شده است . اين فن به احتمال از كندهكارى گچبرى و گچبرى منقوش مايه گرفته كه پيشتر در سمرقند و بخارا در اوايل قرن هشتم / چهاردهم توسعه يافته بود . اين فن در نماى پيشين آرامگاه شادملك نه فقط در قاببندهاى پاكارقوس بلكه در ستونهاى پاكار هم كه انتهاى بيرونى نماى پيشين را محدود كرده و در ستونهايى كه قوس و عناصر طاق قوسى مقرنس را حفاظت كرده ، به كار رفته است . آجرهاى فيروزهاى لعابينهاى كه پهلوبهپهلو قرار گرفتهاند ، شيارهاى قاببندىشدهاى به وجود آوردهاند و پشت بغل جدار قوسى با طومارهايى از برگهاى مارپيچ تزيين يافته كه به گونه برجستهكارى و در زمينهاى از آبى سير با لعاب فيروزهاى اجرا شده است . از اين شيارهاى قاببندى شده ، شيارى وجود دارد كه از عناصر مربعى نازكى از كاشى لعابى سفيد ، فيروزهاى و آبى روشن تشكيل شده و براى ايجاد يك رشته از پيكرهها به كار رفته است . اين فن ، فن معرق بوده نه فن خاتمبندى موزاييك و در حين اجراى كار به عناصرى كه بايستى چفتوبست مىشدند نياز داشت . خشت موزاييك براى نخستينبار در آرامگاه شيرين بيكه آقا خواهر ديگر تيمور در سمرقند ظاهر شد . اين آرامگاه در سال 787 / 6 - 1385 ساخته شد « 1 » . اين آرامگاه نيز از انواع آرامگاههاى پيشطاقى است ولى اجراى بيرونى آن با آرامگاه شادملك فرق مىكند چون گنبد آن تا حدودى پيازىشكل است و بر ساقه گنبدى شانزده جانبه قرار گرفته است . ساقه گنبد چند ضلعى در دو آرامگاه ديگر مجموعه شاه زنده ( ساخته شده در دهه 1380 م . ) ظاهر شده است . مهمترين خصيصه اين آرامگاه تزيين مدخل آن است كه كاملا با خشت موزاييك اجرا شده است . تزيين در بالاى پاستون توسعه يافته و مركب از قاببندهاى عمودى است . قوس مزغل ورودى ستونهاى پاكار
--> ( 1 ) - كوئن - وينر ، تصويرهاى XXXVI - XXXIX ؛ هرباس و كنابلوخ ، تصويرهاى 61 ، 63 ، 68 ، 74 .