دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )
297
تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )
فصل هشتم مذهب در دورهء تيموريان 1 - ويژگيهاى عمومى دوره تيمورى دو فرآيند مكمل كه عامل نخستين شكل خاصى از واقعيت مذهبى معروف به تشيع صفوى بود ( و يا دستكم در نهايت منتج بدان شد ) از ويژگيهاى اوضاع مذهبى ايران در زمان مرگ تيمور و جانشينان بلافصل او بود . نخستين عامل انعطاف عظيمى بود كه در كلىبافى خلاصه مىشد و متوليان مذهب در اجراى كرد و كار محكم خويش بين حكام سياسى و اتباع آنان درخصوص ائتلافهاى بسيار متفاوت بين شاهان متوالى و اشرافيت مذهبى محلى ( و يا اشرافيت ديوانى ) از خود نشان مىدادند ؛ حتى در ايامى كه تمايز مذهبى دو حريف ، نه به همكارى نزديك و مداوم ، بلكه به فعاليت تبليغى رقيبانه و خصمانه منجر مىشد . در واقع در اين ايام به مفهوم نسبتا وسيع و تا حدودى مبهم تمايز مذهبى وجود داشت و اين مفهوم درحد معمولى و ضمنى خود آن را در مكاتب مذهبى خلاصه مىكرد . امّا ترديدى نيست هنگامى كه « برگشتى » به اسطوره شاه آرمانى و يا « خليفه حقيقى » صورت مىگرفت و در نتيجه احياى اميد ظهور رهبرى در امور روحانى و امور مذهبى چهره مىنمود ، در سطح معينى برخوردى دوباره حاصل مىشد ( اين مسأله مورد پذيرش عموم محققان و پژوهشگران است ) . اين رهبر منتظر ، مهدى بود ؛ شخصيتى كه در نواحى مختلف تصوير و ويژگى متفاوتى داشت و مذهب شيعه هم مدعى و منتظر آمدن وى بود . عامل قاطع ديگر گرايش و تمايل تدريجى جريانهاى « شاذ » سنت اسلامى نظير تصوف به تشيع بود كه با عناصر « اثنى عشرى » هميشه حاضر در نهضتهايى كه درپى ايجاد ديدگاه يكسان و