مغول تا نيمه دوم قرن دهم / شانزدهم توسعه يافت . طولى نكشيد كه در زمان شاه عباس اول تغييرات اساسى پيدا كرد . در زمان ايلخانان اجناسى كه با كاروان حمل مىشد داراى نرخ مالياتى يكسان و هماهنگى بود و همچنين نرخ بين اجناسى كه در شهر فروخته مىشد و نرخ اجناس ترانزيتى قابل تشخيص بود . ولى به مرور ايام نظامى از تخفيفهاى خالص و « هزينه‌هاى ديوانى » به‌وجود آمد - به همين دليل بايد رسومى را توضيح داد كه به منظور جبران رسوم مستقيم و غير مستقيم در كار جمع‌آورى رسوم وضع مىشدند . در بررسىمان از مالياتبندى فوق‌العاده به اين عنوان خواهيم پرداخت . بار ديگر اطلاعاتى كه در قانون حسن پادشاه آمده در تصوير رسوم شهرى كمك زيادى مىكند . مهمترين ماليات عوارضى بود كه در دروازه شهر به راهدار به نام رسم بوّابى پرداخت مىشد . رسم بوّابى مالياتى بود براساس تعداد بار اجناس بدون درنظر گرفتن كيفيت بار و اينكه در داخل شهر فروخته مىشد و يا به گونه ترانزيت به فروش مىرسيد و از طريق دروازه شهر وارد و خارج مىشد . اگر بار ترانزيتى بود دوبار ، يك بار در هنگام ورود و بار دوم در زمان خروج مالياتبندى مىشد « 1 » . بعضى از اجناس از ماليات رسم بوّابى معاف بود - مثلا غلات و محصولات شير براى خوراك همگانى شهر . روستاييان اطراف شهرها به دليل پرداخت ماليات اضافى جنسى در موقع محصول‌بردارى از پرداخت رسم بوّابى معاف بودند . ولى گاه اتفاق مىافتاد كه رسم بوّابى دراين نوع موارد به صورت جنسى در دروازه شهرها دريافت مىشد . در ديار بكر براى گوسفندان پروارى بجاى اين ماليات ، در مقابل هر شش رأس گوسفند كه از دروازه شهر مىگذشت يك آقچه ماليات دريافت مىشد و اين ماليات تمغاى اغنام نام داشت . افزون بر مالياتهايى كه در دروازه به راهدار داده مىشد ، يك سلسله از رسوم نيز وجود داشت ، مثل كتابت به نام رسم كتابت يا رسم كتّابى ؛ براى كاروانهايى كه از دروازه مىگذشتند نيز رسم قابضانه موجود بود « 2 » . رسوم شراب مىبايد به جنس پرداخت مىشد . وروديه‌اى هم براى رئيس خزانه دربار ، وروديه‌اى براى كوتوال و وروديه‌اى هم براى شبگرد وجود داشت . به رغم اين مالياتهاى ويژه ، مقدار شرابى كه به عنوان رسوم شهرى جمع‌آورى مىشد وارد خزانه سلطنتى مىگرديد . ماليات ابرايشم هم گروه ويژه‌اى از مالياتهاى مختلف را تشكيل مىداد كه مىبايد نقدى پرداخت مىشد . بعضى از اجناس نساجى مشمول ماليات ابريشم اضافى بود . كل عوائد شهرى به طور كلى بين 2 و 3 درصد ارزش اجناس بود . هينتس اشاره مىكند كه قيمت يك كالاى حمل شده

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 186 . ( 2 ) - همان منبع ، ص 187 .