آن نمىچرخيد . از اين رو موفقيت هر نوع اقدام براى محو و لغو تمغا معمولا كوتاه‌مدت بود . مالياتها و رسم فوق‌العاده از نوع تمغا در كسوت ديگرى رخ مىنمود . از زمان سلطنت شاهرخ به بعد راه‌حل ساده‌ترى در پيش گرفته شد . اصطلاح تمغا به منظور همخوانى با احكام مذهبى جاى خود را به واژه زكات داد « 1 » . بابر و جانشينان وى در هند بارها تمغا را تنفيذ كردند ؛ معيارى كه به ظاهر هيچ نوع تأثير سويى را نداشته است « 2 » . جالبترين الغاى تمغا در سال 972 / 1565 در پيوند با خوابى بود كه طهماسپ صفوى ديده بود . داستان ازاين قرار بود كه اين شاه - كه به مال‌پرستى شهرت داشت - در خواب امام زمان را ديد كه به شاه دستور الغاى مالياتها را مىداد بخصوص تمغا كه هيچ نوع موافقتى با مذهب نداشت « 3 » . از اين رو براى مدتى كوتاه ، اين مالياتها از صحنه حيات عمومى رخت بربست . به‌هرحال نكته روشن و واضح اين است كه اصطلاح تمغا ازاين زمان به بعد اندك‌اندك از صحنه مالى محو شده است . مالياتهاى تمغا در قرن هفدهم به شكلهاى گوناگون ادامه يافت ؛ ليكن شواهدى وجود ندارد كه مبنى بر شمول آنها بر مفهوم تمغا باشد . مالياتهاى فروش - كه در زمان مغولان ظاهر شده بود - در روزگار آل جلاير با ميزان حدود 2 1 2 درصد يعنى كمتر از زمان ايلخانان ، تنفيذ شد . ماليات زكات‌فروش شاهرخ درسال 1440 م . حدود 2 1 2 درصد بود ولى در قانوننامه اوزون حسن در 5 درصد تثبيت شده است . به‌علاوه با تدوين قانوننامه تلاش براى لغو تمغا به ظاهر موفق و مؤثر بوده است ؛ گو اينكه عمال لغو اين ماليات نتوانستند آن را در برابر مخالفت اميران تنفيذ كنند « 4 » . اين نرخ تا زمان صفويان ( شاه طهماسپ ) ادامه يافت . براى مسيحيان اين ميزان بالغ بر ده درصد بود . اجناس نفيس و گرانبها نظير مرواريد ، جواهرآلات و مشك با نرخهاى پايينى ارزيابى مىشد . چنان‌كه گذشت مالياتهاى فروش به نقد دريافت مىشد . باوجوداين در بعضى جاها ، ماليات بعضى از اجناس جنسى بود . در زمان اوزون حسن شراب از مالياتهاى فروش حذف شد ، امّا مشمول رسوم شهرى و تعرفه ويژه گرديد كه البته شامل شرابى كه در داخل شهرها توليد مىشد ، نبود . ماليات فروش گله نيز داراى ويژگى خاص خود بود ، و در بعضى جاها تا 5 / 4 درصد قيمت فروش و در جاى ديگر مبلغ ثابتى را شامل مىشد ( يعنى در ارزنجان ده آقچه براى هر رأس الاغ ) . در

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 191 ، از طرف ديگر الغ بيك با مفهوم تمغا موافق بود : بارتولد ، الغ بيك ، ص 128 . ( 2 ) - بيوريج ، بابرنامه به انگليسى ، ص 555 . ( 3 ) - هينتس ، « Steuerischriften » ، صص 69 - 758 ؛ هورست ، « Zwei Erlasse » . ( 4 ) - مينورسكى ، « آق قويونلوها و اصلاحات ارضى » . ص 450 ؛ هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، صص 187 ، 190 .