( 3 - 902 / 1497 ) و نيز در روزگار شاه طهماسپ ( 984 - 930 / 1576 - 1524 ) . در اصلاحات مالياتى اوزون حسن ( 82 - 857 / 78 - 1453 ) هم يك چنين اهدافى ولو در حدى محدود نهفته بود « 1 » . سرانجام تطابق مالياتهاى اصلى اسلامى و غيراسلامى در قرن يازدهم / هفدهم به احتمال در زمان شاه عباس اول كامل شد . موازين مالى او يك رشته از اصلاحات مالياتى را خاتمه بخشيد . تنظيم و تدوين نظام مالى در نيمه دوم قرن هشتم / چهاردهم ( دوران آل جلاير ) و با ايجاد قانون حسن پادشاه ( يا قانوننامه ) بر اصلاحات شاه عباس اول پيشى داشت . نقطه مشترك همه اين اصلاحات ( چنانچه از قوانين مالياتى غازان خان هم برمىآيد ) اين بود كه با ورود موازين كاملا جديد ، بخشى از آنها به منصّه عمل مىرسيد ؛ چون بقيه آنها با ترتيب تنظيمات مفصل و كاربردهاى آنها - كه در مرحله اوليه ظاهر مىگشت - درنظر گرفته مىشد . از اين رو مثلا نتايج قانون اوزون حسن با توجه به شرق آناتولى - كه براى بررسى ما حائز اهميت است - جابه‌جا و با توجه به نوع ماليات و ميزان ماليات‌بندى شديدا فرق مىكرد . دليل و علت اين مسأله را مىتوان در اين واقعيت جست كه سنّتهاى بومى كه در قانون حسن راه پيدا كرده بود بر اثر گذشت ساليان دراز پذيرفته شده بود ؛ ولذا اين نتايج اوضاع مالى پيش از تنظيم قانون را نيز تا حدودى روشن مىسازد « 2 » . بعضى از منابع ديگر نيز وجود دارد كه راجع به نظام مالياتى اطلاعاتى را عرضه مىكند . چنانچه در حوزه ديگرى بحث كرده‌ايم ، اسناد معافيتهاى مالياتى هميشه شواهد باارزشى است ، چون آنها در شكل فهرستهاى مالياتى ، نشاندهندهء نوع مالياتى است كه مشمول معافيت شده است . راجع به اين موضوع شمار اسناد موجود از دوره صفوى بيشتر از تعداد اسناد قرن نهم / پانزدهم و يا حتى جلوتر از آن است . كتابهاى ديوانى نيز اطلاعات ارزشمندى در اين قلمرو ارائه مىدهد و گزارشهاى سياحان اروپايى هم اطلاعات آن كتابها را غنى مىسازد . در اينجا پيش از همه به بررسى تحول و توسعه مهمترين مالياتهاى منظم در خلال قرون مىپردازيم و سپس راجع به مالياتها و تحميلات ويژه غيرمنظم صحبت مىكنيم . نخستين نكته گفتنى اينكه پس از فروپاشى دولت ايلخانان اصطلاحاتى چون خراج و زكات كمتر در منابع به چشم مىخورد . اين امر در مورد ماليات قبچور نيز صادق است كه شايد دليل اصلى آن تأثير بسيار بد و نامطلوبى بوده كه اين ماليات استثماركننده در ذهن عامه گذاشته بود . بجاى اين اصطلاحات از نيمه دوم قرن هشتم / چهاردهم به بعد اصطلاحات مال و جهات آمده و

--> ( 1 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 191 ؛ « Das Rechnungswesen » ، ص 121 ؛ « S teuerinschriften » صص 75 به بعد ؛ مينورسكى ، « آق قويونلوها و اصلاحات ارضى » ، صص 451 به بعد ، 458 به بعد ؛ شميت - دومون ، Turkmeniche Herrscher ، ص 219 . ( 2 ) - هينتس ، « Das Steuerwesen Ostanatoliens » ، ص 179 .