جزو اراضى خاصه اعلام كند « 1 » . گاهى نيز شاه املاك خصوصى مالك را خريدارى مىكرد : وقتى كه يك چنين امرى اتفاق مىافتاد ( چنان‌كه پيشتر هم ذكرش گذشت ) فروشندگان لاعلاج قيمت كمترى را دريافت مىكردند . فقط دارايى و املاك و « تيول » رجالى كه مورد غضب قرار مىگرفت ( مثلا سركردگان قزلباش ) براى املاك خاصه مصادره مىشد . در نهايت اصفهان ، كاشان ، بخشى از كرمان و يزد ، قزوين ، قم و گيلان و مازندران در قلمرو املاك شاهى قرار گرفت . هدف عملى گسترش و رشد املاك خاصه ، پيش از همه ، درهم شكستن قدرت سركردگان قزلباش بود كه از همان آغاز دوره صفوى حكومتهاى ايالات مختلف را در تيول خود داشتند . به محض اينكه ايالتى جزو املاك خاصه مىشد از اقتدار سپاهيان قزلباش بيرون مىرفت و ديگر حاكمى نداشت . اين سياست در زمان شاه صفى و عباس دوم هم ادامه يافت . ساروتقى وزير شاه صفى ، يكى از هواداران اصلى اين سياست بود و همو بود كه فارس را ضميمه املاك سلطنتى كرد . املاك خالصه در زمان شاه عباس دوم به اوج خود رسيد ولى پس از آن روبه كاهش رفت ؛ چون خطر جنگ ضرورت نصب حكام ( قزلباش ) را پيش كشيده بود تا سپاهيان لازمه را جمع‌آورى كنند . در زمان شاه عباس اول دستگاه ادارى ويژه‌اى براى املاك خاصه تشكيل شد و به تدريج توسعه يافت . وزيرانى در رأس ايالتهاى خاصه قرار گرفتند . امور مختلف ادارى و ديوانى به تدريج در حيطه قدرت سركار خاصه شريفه قرار گرفت « 2 » . چنانچه در بالا گذشت ، از زمان شاه عباس اول يك نفر صدر در رأس املاك خالصه قرار داشت ولى حال در كنار آن دفترخانه‌اى براى ديوان املاك خاصه تشكيل شد كه پىآيند دفترخانه دولتى بود . سپاهيان غلامان خاصه جاى قزلباشها را در املاك خاصه گرفتند . حفظ و پرداخت مواجب اين نيروها ضرورت رهاسازى رويه سابق پرداخت مواجب نقد دربار و نوكران شاهى را پيش كشيد . پرداخت مواجب خدمه ديوان املاك خاصه از سال 7 - 1026 / 8 - 1617 به بعد با روش معمولى صورت گرفت : مأموران و سپاهيان تيول و يا برات ( همه ساله و مواجب ديگر ) خود را از عوائد مالياتى املاك خاصه دريافت مىكردند « 3 » . در اواخر صفويه « تيول و حصه‌هاى ملكى » بخشى از املاك خاصه آن‌چنان رشد يافت كه نياز ايجاد گروه تشكيلاتى جديد پيش كشيده شد تا به وسيله آن بقيه املاك خاصه به گونه تيول و به صورت مواجب واگذار نگردد ؛ اصطلاح خالصه در موارد اين نوع از ممالك خاصه هرچه بيشتر به كار رفت . ترديدى نيست كه شاه عباس اول و جانشينان او با اعمال سياست گسترش املاك خاصه ، به هدف

--> ( 1 ) - فلسفى ، زندگانى ، جلد 3 ، ص 272 . ( 2 ) - مينورسكى ، تذكرة الملوك ، صص 25 به بعد . ( 3 ) - رهربرن ، Provinzen und Zentralgegewalt ، ص 133 ، به نقل از اسكندر منشى .