متداول بود و امروزه هم رواج دارد « 1 » . باغها و كشتزارها نسبت به انواع ديگر كشاورزى به تهيه و تدارك آب نيازمند بود . از اين رو اين نوع كشت بيشتر در جاهايى صورت مىگرفت كه آبهاى روى زمينى از طريق رودخانه‌ها در دسترس بود . در ايالات خالصه سده 11 / 17 آب در انحصار حاكم قرار داشت و همو بود كه آن را به صاحبان اراضى و دهقانان اجاره مىداد . لذا گفته شده كه مثلا سدبند امير در فارس كه تاريخ آن به زمان آل بويه برمىگردد ، سالانه حدود هزار تومان براى خزانه سلطنتى مداخل داشت « 2 » . ارباب در نواحى ديگر نيز با شيوه‌هاى مشابه و در يك زمان خاص در خصوص آب و امور آبيارى از حقوق ويژه مالكانه برخوردار بود . لازم به تأكيد نيست كه مسأله آبيارى در ايالات مرطوب شمال ايران ماهيت كاملا متفاوت داشت . عمليات كشاورزى به‌دليل گستره محدود سيستمهاى آبيارى ، هميشه به نواحى زراعى ويژه‌اى اختصاص يافته بود ؛ براى همين لازم بود به زمينهاى سست و ضعيف به طور مرتب كود داده شود . در اكثر مواقع از پهن چهارپايانى چون الاغ ، گاو ، شتر و گوسفند براى كود دادن استفاده مىشد ؛ فضولات انسانى نيز براى بارورى زمين بسيار به كار مىرفت . از اين رو روستاييان محلى به بازار رهسپار مىشدند ، چاه مستراح خانه‌هاى شهرى را به طور منظم تخليه مىكردند و از آنها براى مزارع و باغهايشان استفاده مىنمودند . به طور كلى روستاييان همه زباله شهرها را جمع مىكردند ( هنوز هم اين كار ادامه دارد ) و براى بارورى زمينهايشان به كار مىبردند « 3 » . از پهن گاو و شتر نيز براى سوخت بهره مىگرفتند . معمولا بقاياى ديوارهاى فروريخته گلى را نيز با كاه و سبوس ورآمده مخلوط مىكردند و مواد شيميايى باارزشى تهيه مىنمودند . فضله كبوتر نيز از كودهاى باارزش به حساب مىآمد . حتى امروزه نيز ايجاد كبوترخانه‌ها از ويژگيهاى عجيب حومه اصفهان به شمار مىرود ؛ در هر كدام از آنها بالغ بر ده هزار لانه كبوتر وجود دارد . تاريخ اين بناها كه نمونه‌هاى مشابه آنها را در الفيوم مصر هم مىتوان ديد ، به قرن هفدهم مىرسد . هر روزه مقدار معتنابهى از مواد باارزش از آنها حاصل مىشد ( هنوز هم حاصل مىشود ) . در ايام گذشته دولت براى برپايى يك چنين برجهايى ماليات ثابتى وضع مىكرد « 4 » . اربابان و روستاييان ثروتمند مقدار زيادى از غلات و حبوبات را براى مدت مديدى ذخيره مىكردند . آنان براى اين منظور از ظرفهاى بزرگ استفاده مىكردند و روى آنها را با كاه و ماسه مىپوشاندند . همچنين عادت بر اين بود كه در زمين حفره‌ها و گودالهاى بزرگ و خشكى به عنوان

--> ( 1 ) - شاردن ، جلد 4 ، ص 101 . حمد الله مستوفى ، نزهة القلوب ، صص 132 ، 133 ، 144 ، 145 ، 221 و غيره . ( 2 ) - كمپفر ، ص 94 . ( 3 ) - دومان ، ص 233 ؛ شاردن ، جلد 4 ، ص 103 . ( 4 ) - شاردن ، جلد 3 ، صص 7 - 386 .