دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

188

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

اوضاع كاملا آرام اين ايام را نيز مىتوان به جربزه و قابليت يعقوب حاكم جوان آق قويونلوها در ايجاد وحدت و يگانگى در بين رجال مملكت نسبت داد . از اين رو يعقوب پس از غلبه بر مشكلات داخلى ، توانست تمام توان خود را در زمينه سياست محلى ، علائق فرهنگى و مسائل نظامى اجتناب‌ناپذيرى صرف كند . ازجمله اين مسائل نظامى پيروزى بر يكى از نيروهاى مصرى بود كه در سال 885 / 1480 براى تصرف ديار بكر اعزام شد ؛ و نيز چند لشكركشى نظير لشكركشى به كرمان ، گرجستان ، گيلان و مازندران كه در خلال سلطنت وى از ضروريات بود . هيچ كدام از اين عمليات از آغاز تا پايان خطر واقعى محسوب نمىشدند . بايد اذعان داشت كه ارزيابى يعقوب از وقايع سال 893 / 1483 و دسيسه‌هاى پسر عم و نابرادرىاش و نيز رهبر جوان جامعه طريقت صفوى در اردبيل را نمىتوان جزو عمليات مذكور دانست . پيشتر دانستيم كه پدر حيدر ، شيخ جنيد دشمن قراقويونلوها و تحت‌الحمايه اوزون حسن بود . شيخ جنيد در سال 864 / 1460 در جنگ با خليل سلطان شروانشاه كه با حمله بر چركس‌ها خشم او را برانگيخته بود ، كشته شد . شيخ حيدر پسر و جانشين او نيز جنگى عليه چركس به راه انداخت كه انگيزه‌هاى آن در ضمن تاريخ صفويه بررسى خواهد شد . او به دليل رسيدن به سرزمين چركس‌ها كه در جوار اردبيل قرار نداشت و بلكه حدود 250 ميلى آن بود ، بايد از شروان مىگذشت كه آن زمان در اختيار آق قويونلوها بود . با اينكه شيخ حيدر درصدد كسب رضايت يعقوب برآمد ، ولى قدرت روزافزون او كه از توان خارق‌العاده پيروان صوفىاش منشاء مىگرفت ، سوءظن يعقوب را در تبريز برانگيخت و لذا در سال 2 - 891 / 1487 او را به دربارش فراخواند تا سوگند وفادارى و بيعت بجا آورد . اما يك سال بعد كه رهبر تركمانان از اتفاق در قم بسر مىبرد ، فرخ يسار شروانشاه برادر ناتنى او كه شيخ حيدر در حين برگشت از جنگ با چركس به او حمله كرده و پايتخت وى - شماخى - را به محاصره انداخته بود ، از وى استمداد جست . چيزى نگذشت كه شرايط و اوضاع و احوال در جريان اقدامات يعقوب راجع به اين دو برادر ناتنى وى را به ترديد انداخت ؛ چون ترسيد كه شيخ حيدر صفوى پيروزمندانه - كه شروان را نيز فتح كرده بود - خطر بالقوه‌اى براى او شود . از اين رو سپاهيان را بسيج كرد و خود به سمت شروان رهسپار شد . نيروهاى تركمان در 29 رجب 893 / 9 ژوئيه 1488 نيروهاى صفويه را در نزديكى روستاى دارتانات در پايين كوههاى البرز تارومار كردند و شيخ حيدر در حين جنگ كشته شد . در آن زمان با شكست مهلكى كه صفويان خوردند ، پيش‌بينى اينكه آينده از آن صفويان است غيرممكن بود . البته شرايط لازم تا زمان مرگ ناگهانى سلطان يعقوب در سال 896 / 1490 فراهم نشد و آن هم زمانى بود كه كشمكشهاى مداوم قدرت‌طلبانه در بين شاهزادگان تركمان وضعيت آشفته و نابسامانى را به‌وجود آورد .