سوم / نهم شروع شده بود ) به ميزان معتنابهى گسترش يافتند . پيشرفت اقوام ترك‌نژاد به دليل تجاوز بر يك فرهنگ واحد باستانى شباهت زيادى به مهاجرتهاى تيوتونها ( Teutons ) دارد - تيوتونهاى غرب و تركان جهان اسلام - و هر دوى اين حركتها شرايط لازم را براى ظهور دولتهاى ملى پديد آوردند . يادآورى اين نكته ضرورى است كه بر خلاف پندارى كه يك زمانى رايج بود ، ترك گردانى آناتولى در سده هفتم / سيزدهم شروع نشد ، بلكه پيشتر در سده پنجم / يازدهم و يا حتى جلوتر از آن شروع شده بود : در سده سوم / نهم از سپاهيان باشكوه توركوپولوى ( Tourkopouloi ) امپراتور بيزانس صحبت شده كه به احتمال از تركمانان اوغوز بوده‌اند و وجود اوغوزها در اواخر سده چهارم / دهم در بخارا گزارش شده است « 1 » . بنابراين موفقيت سياسى گروهى و يا افرادى از تركان در جهان اسلام - كه بالغ بر دو سده پيش از ايلغار مغول شروع شده بود - از مهمترين ضروريات تحولات بعدى بود . هجوم تركان فقط باعث سقوط امپراتورى بيزانس نشد ، بلكه ورود آنان به ارض اقدس بود كه دستاويزى براى حركت صليبيان به سمت غرب گرديد ؛ در واقع نيروهاى ترك‌نژاد بودند كه عليه صليبيانى كه در آستانه نيل به اهدافشان بودند ، سوق داده شدند . سپاهيان ترك كه در اين زمان تحت فرماندهى مماليك بودند ، از پيشرفت مغولان از طريق سوريه به مصر جلوگيرى كردند . در گيرودار عمليات خدعه‌آميز در خاور نزديك براى رسيدن به قدرت - پس از پايان برترى و سيادت مغولان - بار ديگر تركان پيش قدم بودند . در واقع اگر قرن بيستم را مستثنى كنيم ، تقريبا همه دولتهاى بعدى جهان اسلام پايه و بنيان تركى داشتند . ليكن در اين زمينه وقايع چندى از اهميت تاريخى ويژه‌اى برخوردار است كه در اثناى سده هشتم / چهاردهم و نهم / پانزدهم چهره بست ؛ چون اين وقايع درآمدى بود بر تحولى كه تأثيرات آن تا قرن بيستم كشيده شد . با اينكه سهم تركان در اين فرآيند عظيم بود ولى نادرست و بىانصافى خواهد بود اگر آن را منحصرا تركى بناميم . فقط با حد و مرز محدود و به دليل اينكه عامل مهم ديگرى نيز در كار بود ، صحبت از يك عصر كاملا تركى امكانپذير است . نيروهاى ايرانى حتى پيش از اينكه مهاجرت تركان به فلات ايران شروع شود در خلافت عباسى رخنه كرده بودند و آن را از درون سست كرده و در واقع توان مؤثر آن را به تدريج به تحليل برده بودند . از اين رو تركان كارى غير از اينكه شيوه‌هاى پيشين ايرانيان را در دست گرفته و آن را ادامه دهند ، نداشتند : يعنى كار تشكيل و گسترش

--> ( 1 ) - بيوركمان « Die altosmanische literatur » در Philologiae Turcicae Fundamenta ، جلد 2 ( ويسبادن ، 1964 م . ) ، ص 403 .