دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

151

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

ويژگيهاى جديد ساختمانى نظير ورودى باشكوه مقرنس‌دار و بخصوص قبه‌هاى بلند گلابى شكل ( كه در اين زمان ظاهر شده ) در كنار قبه‌هاى مسطح پيشين ، نام برد . نخستين نمونه از اين نوع موارد در گورمير سمرقند ديده مىشود . گور بر قبه‌اى تكيه دارد كه از بيرون به چشم نمىخورد و اين قبه علاوه‌بر اينكه حالت پايه‌اى دارد ، وزن طبيعى بعدى را كه در فضاى درونش موجود است نيز حفظ كرده است . مهمتر از همه - كه شايد از مهمترين ويژگيها هم باشد - غناى بىسابقه رنگ آن است . تزيين سطح آن را موزاييكهاى لعابى پوشانده و در جاىجاى آن گچبريهايى به چشم مىخورد و جوانب كل ساختمان با جلوه‌هاى درخشانى از نقشمايه‌هاى گياهى و كتيبه‌اى پوشيده شده است . با اينكه كاشيهاى لعابى دوره متقدم تيمورى در حد متوسط قرار دارند و از نظر نوع رنگها هم ساده هستند ، ولى آنچه در خلال ايام متحول شده ، غناى رنگ‌گزينىها در انواع مختلف به دليل ملاحت و ظراف زيبايىشناختى است كه دلربايى خاصى به كل مفهوم معمارى بخشيده است . تمدن تيمورى بىترديد در گزينش پيشرفتهاى معمارى از نظر فنى و تحولات تزيينى در اوج خود قرار دارد . اين معمارى پاره‌اى از ميراث عظيم هنرى است كه در قرن دهم / شانزدهم به دست صفويان افتاد و نقطه شروعى براى تحولى گرديد كه در جلوه‌هاى ظاهرى ايران متبلور گشت و تا به روزگار ما از مشخصه‌هاى خاص هنر ايران گرديد . پيشقدمى شاهان تيمورى كه چيزى جز انگيزه و علاقه شخصى آنان به هنر دوستى نبود ، باعث ظهور نقاشى در سطوح بسيار بالا گرديد . هرچند آثارى از نقاشيهاى ديوارى و يا نقاشيهايى بر روى پارچه باقى نمانده ، ولى از نقاشى مينياتور ( نگارگرى ) نمونه‌هاى گوناگونى در دست است . نسخه‌هاى تذهيب‌كارى شده دوره تيمورى ، گنجينه‌هاى بسيار نفيس كتابخانه‌ها و مجموعه‌هاى شرق و غرب را به وجود آورده است « 1 » . حتى هنرمندان چندين نسل پيش از زمان تيمور ، با تأثيرى از هنر شرق دور و در زمان مغولان نيز با تأثيرپذيرى از هنر تركى ، به نقاشى كهن ايرانى ، روح تازه‌اى بخشيدند و آن را از اشكال انتزاعى متحجر پالودند . هنر نقاشى در قرن نهم / پانزدهم - در زمان تيموريان - تحت حمايت خاص تركان به گذشته ايرانى خود چشم دوخت و تأثير اين نيروهاى گذشته پايه‌اى براى تأثيرات مسلط امروزى گرديد . با تحقيق در مورد پايگاههاى نقاشى تيمورى معلوم مىشود كه اين آثار در كارگاههاى آل جلاير در بغداد و تبريز و شايد هم در كارگاههاى آل مظفر در شيراز كار شده‌اند و هنرمندان

--> ( 1 ) - در اينجا دو نمونه ارائه مىشود : Stchoukine . « Un Gulistan de Sa'di illustre Par artistes Timurides » در RAA ، جلد 10 ( 1936 م . ) ، صص 6 - 92 ؛ ر . اتينگها وزن ، « نسخه تذهيب‌كارى شده اثر حافظ ابرو در استانبول » ، KO ، جلد 2 ( 1955 م . ) ، صص 44 - 30 .