دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

146

تاريخ ايران ( دوره تيموريان ) ( فارسي )

معروفترين نويسندگان حوزه تاريخ دوره تيموريان افراد زير را مىتوان نام برد : حافظ ابرو ( متوفى 833 / 1430 ) ، عبد الرزاق سمرقندى ( متوفى 887 / 1482 ) و ميرخواند ( متوفى 903 / 1498 ) . ميرخواند در زمينه تاريخنگارى نه فقط گروههايى از مورخان امپراتورى عثمانى را تحت تأثير خود قرار داد ، بلكه در مورخان اروپائى نيز بشدت تأثير گذاشت ، چنان كه اين مسأله را مىتوان از ترجمه‌هاى گوناگون اثر او به زبانهاى اروپايى بخصوص در قرن گذشته و عصر كنونى دريافت . حافظ ابرو در آثار تاريخى خود ، شواهد و مدارك شايان توجهى از شيوه تاريخى و نيز علائق تاريخى زمانه خويش را عرضه كرده است . مجموعهء او دربردارنده دوازده اثر است كه بيشترين بخش آن مبتنى بر آثار نويسندگان پيشين بوده و بقيه از آثار خودش است . مجمع التواريخ حافظ ابرو كه از چهار جلد تشكيل شده ، يك تاريخ عمومى است و جلد چهارم آن كه عنوان زبدة التواريخ بايسنقرى دارد دربرگيرنده تاريخ شاهرخ تا سال 830 / 1427 است . اثر تاريخى عبد الرزاق نيز با عنوان مطلع السعدين يك تاريخ عمومى است . اطلاعات او راجع به دوره تيموريان ، پيش از همه متكى به اطلاعات حافظ ابرو است و در جاى خود - در مورد وقايعى كه خود نويسنده حاضر و ناظر آنها بوده - از منابع ارزشمند به حساب مىآيد . از آنجا كه نوشته‌هاى تاريخى دوره تيمورى عمدتا - البته نه منحصرا - سفارش شاهزادگانى است كه مىخواستند خود را از آن طريق جاودانه سازند و يا سلسله خود را براى آيندگان بشناسانند ، لذا آكنده از گزافه‌گوييهاى تاريخى است . از اينها گذشته در تاريخهاى دربارى اين عصر خبرى از زندگى و دردها و رنجهاى مردم كوچه و بازار نيست . در اين دوره بعضى از آثار ادبيات عاميانه در زمينه تاريخ مذهبى و اجتماعى و ازجمله نوشته‌هاى تاريخى ( كه امروزه با نتايج شايان توجهى ارزيابى مىشوند ) از اهميت زيادى برخوردار هستند . اسنادى كه راجع به اين دوره بوده و اصل آن نيز در دسترس باشد تا جنبه‌هايى از تاريخ تشكيلاتى و تاريخ ماليه را روشن سازند ، كمتر در دست است ؛ ولى نسخه‌هايى كه عنوان انشاء دارند و داراى ويژگى شديد ادبى هستند ، بسيارى از اسناد و مدارك اين دوره را در خود دارند . امروزه تحليلى از اين نوع آثار هم در دسترس علاقه‌مندان است . در عين حال كه نوشته‌هاى تاريخى دوره تيمورى و نيز ( چنان كه مىنمايد ) آثار نجومى و رياضى زمان الغ بيك ، به فارسى نوشته مىشد و با اينكه در حوزه ادبيات هم شخصيتهايى از چغتاى وجود داشتند ، ولى از زبان تركى شرقى پيش از سلطنت تيمور ، اثرى و كتابى باقى نمانده است . نخستين نماينده معروف اين زبان ، سكاكى شاعرى از ماوراءالنهر است كه در نيمه اول سده نهم / پانزدهم درگذشت . او تا اوايل زندگى تيمور شعر مىسرود ، ولى به هر حال از او به عنوان شاعر دربار خليل سلطان و الغ بيك نام برده شده است . در ميان جانشينان او ، برجسته‌تر از همه لطفى