بود ، « 153 » به‌ويژه براى اهداف يادبود ؛ « 154 » اين‌گونه بناهاى يادبود ( به‌ويژه قديم‌ترين آنها ) خيلى زود علاقهء عمومى را به خود جلب كرد ، همچنين سنگ به‌عنوان مواد ساختمانى در ايران ( تقريبا بر خلاف بين النهرين ) به طور طبيعى وجود داشت ، « 155 » امّا از اين بناهاى سنگى - آجرى ، غير از مقبرهء اسماعيل سامانى و چند طاق - مسجد « 156 » خيلى قديمى - آن‌طور كه مشهور است - به ندرت چيزى باقى مانده است . بنابراين آگاهى ما از معمارى آن زمان نيز نمىتواند رضايت‌بخش باشد ، به ويژه آن كه اثرات طوفان و آتش‌سوزيها نيز اغلب ويرانى كامل شهرها را موجب مىشده است . ولى ما در اينجا در ضمن از جريان استيلاى اعراب ( مثلا در رى ) ، « 157 » و زمان متأخر آن آگاهيهايى به دست مىآوريم . به‌هرحال به دست فاتحان « 158 »

--> ( 153 ) . در سيستان : مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 306 ؛ فارس : همان‌جا . و ص 441 ؛ ابن حوقل : كتاب المسالك و الممالك ، ص 278 . ( 154 ) . هردو مسجد جمعه در مرو : مقدسى : احسن التقاسيم ، ص 310 . ( 155 ) . بناهاى قديمى شيراز و اماكن ديگر فارس به افسانه‌هاى زيادى پيوند مىخورد : مسعودى : مروج الذهب ، ج 4 ، ص 79 ( حدود سال 332 ه / 944 م ) . - در مورد بناهاى سنگى ايران رجوع كنيد به طور كلى به شوش ( مانند منابع ص 10 ، پاورقى 4 جلد اول همين كتاب ) ، ص 333 و بعد ؛ و دربارهء سنتها و حماسه‌هاى محلى نگاه كنيد به : Henri Masse : Croyances et coutumes persanes , ' ' Band II , ( Paris 1938 ) , s . 374 ff . ( La Litterature de toutes les nations , N . R . 6 . ) ( 156 ) . رجوع كنيد به مبحث ادبيات در كتاب حاضر . ( 157 ) . طبرى : تاريخ الرسل و الملوك ، 1 ، ص 2655 . - با وجود بناهاى المهدى ( رجوع كنيد به مطالب ذيل ) هنوز بخش بزرگى از شهر در سال 318 ه / 930 م مخروبه بود : اصطخرى : كتاب مسالك الممالك ، ص 208 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 371 . بدون اينكه بدان توجه شود كه پرجمعيت‌ترين شهر شرق اسلام در ماوراء بغداد است ( اصطخرى ، ص 207 ) ، درحالىكه نيشاپور از لحاظ وسعت بزرگتر بود ( همان‌جا ، ص 202 ) . در قرن دوّم ميلادى حدود اسپهان 11 كيلومتر بود : Barthold , Med . 97 . ( 158 ) . در شيراز ( به مناسبت محاصرهء استخر اردوگاهى براى سپاهيان اسلام بنا شد ) : ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 279 ؛ Reitemeyer 91 f . ؛ قزوين ( چه وقت ؟ ) : بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 323 ؛ Reitemeyer 90 ؛ قم 702 : سمعانى : كتاب الانساب ، ص 461 V ؛ ابو الفداء : Geogr . II / 2 159 ؛ و نيز رجوع كنيد به : Schwarz : 557 f ; Ivanow , Founder 15 . ; بلخ 8 - 107 ه / 26 - 725 م : طبرى : تاريخ الرسل و الملوك ، 2 ، ص 1490 ؛ رى ( خليفه مهدى آخر ) : بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 319 ، ياقوت : معجم البلدان ، ج 7 ، ص 399 ؛ Reitemeyer 88 f ؛ اسپهان 150 ه / 767 م :