همان گونه كه به طور كلى تعداد اسيران جمع‌آورى شده اغراق‌آميز به نظر مىرسد ، تعداد دشمنان كشته‌شده نيز ظاهرا از مبالغه خالى نيست . - « 219 » قبل از اعدام ، اسيران گهگاه درباره اسرار و امور نظامى ، مورد سؤال قرار مىگرفتند . « 220 » امّا در اسلام به تدريج ، تغييرى در عمل نابود كردن اسيران احساس شد و اين تغيير ، ظاهرا بيش از هر چيز به دلايل اقتصادى آن مربوط مىشد . اينكه در اين امر مسايل اخلاقى نيز نقشى داشته است ، از آنجا مشخص مىشود كه سردار خالد بن وليد در سال 12 ه / 633 م اعراب اسير مسيحى را فقط به دليل عهدى كه بسته بود ( آن هم بر خلاف ميل باطنيش ) اعدام كرد « 221 » چنان‌كه او پس از نبرد ديگرى ، با قبايل مغلوب كلب و تميم نهايت خوشرفتارى را كرد . « 222 » به طور كلى بعدها چنين رويدادهاى وحشتناكى ، به‌عنوان حوادث نادر و استثنايى ذكر شده است ( حدود سال 555 ه / 1160 م ) ، « 223 » يا اينكه از اين خشونتها بدين شكل « عذر » خواسته مىشد كه مثلا گفته شود اعدام 400 اسير ( از ميان 1000 نفر ) فقط به آن دليل بوده است كه فرمانده قلعه‌اى را ( غزنه سال 603 ه / 1207 م ) مجبور به تسليم كنند ( چيزى كه بدان دست يافته شد ) . « 224 » در سال 118 ه / 736 م پس از فتح قلعه‌اى در خراسان « فقط » 3 / 1 اسيران كشته شدند ، و از دو سوّم بقيه

--> ( 219 ) . بين سالهاى 29 ه / 650 م و 32 ه / 653 م ( در 5 / 2 سال ) مىبايست ربيع به‌عنوان حاكم زرنگ ( سيستان ) 40000 اسير گرفته باشد : بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 394 ؛ سال 97 ه / 17 - 716 م ، 14000 ( ! ) اسير ترك در گرگان به قتل رسيدند ؛ طبرى : تاريخ 2 ، ص 1320 ؛ ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 12 ( اگرچه دهكان آنجا به‌وسيله امان تسليم شد ) ؛ در حدود سال 138 ه / 755 م ، از 30000 اسير عرب در سيستان گزارش شده است : بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 401 . ( 220 ) . همچنين توسط رستم ايرانى ، 635 اسير عرب : طبرى : تاريخ 1 ، ص 2254 . ( 221 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 149 . ( 222 ) . همان كتاب ص 152 . ( 223 ) . محمد بن ابراهيم : تاريخ آل سلجوق ، ص 46 ، به وضوح تأكيد مىكند كه نيروهاى فاتح پس از تسلّط بر كرمان هيچ ملايمتى روا نداشتند ، بلكه تعداد زيادى اسير فارسى را به قتل رساندند . - همچنين با اشاراتى به قتل 14000 اسير با وجودى كه آنان امان‌نامه داشتند سال 97 ه / 17 - 716 م ) : طبرى : تاريخ 2 ، ص 1320 . ( 224 ) . ابن ساعى : الجامع المختصر ، ص 175 .