خ مهندسين به خدمت گرفته شده بودند . « 195 » بر خلاف ساسانيان ، كه تمام گروههاى مردم و قبايل را به‌عنوان محافظان مرزى اسكان « 196 » مىدادند ( مانند بيزانسىها ) ، مسلمانان بيشتر به مدافعان داوطلب مرزى ( غازى ) ارزش مىنهادند . اين داوطلبان - كه داراى انگيزه مذهبى بودند ، امّا از جانب حكومت ( مثلا حجاج ) تعيين مىشدند - وظيفه محافظت مرز را به طور كلى با موفقيت انجام مىدادند . براى آنان حتى اردوگاههاى مستحكم فراوانى نيز ساخته شده بود ( در خوزستان ، فارس ، سند ، ماوراءالنهر ، مازندران ، ديلم و آذربايجان ) . « 197 » البتّه امنيت مرزها به تنهايى كافى نبود . حتى شهرهاى بزرگ در داخل كشور نيز نياز به حصار داشت . اگر شهر در حفاظ حصارى طبيعى قرار داشت ، باعث اطمينان اهالى بود . در اين صورت اغلب به دور آن قلعه‌اى نيز بنا مىكردند ( قلعه زياد ، بعدها قلعه منصور در اصطخر از سال 39 ه / 60 - 659 م ؛ قلعه « 198 » سمرقند 134 ه / 52 - 751 م ؛ « 199 » قلعه نيشاپور در حدود سال 318 ه / 930 م ) . « 200 » قلعه‌ها به منزله آخرين مكان فرار به كار مىرفت . « 201 » حتى وقتى كه شهر با يك ديوار « 202 » و يا يك بارو « 203 » احاطه شده بود و دورتادور آن گودالى ( خندق ؛ مشتق از

--> ( 195 ) . بيهقى : تاريخ ، ص 508 ( مسعود غزنوى سال 426 ه / 1035 م ) . ( 196 ) . ( در زمان خسرو اول 579 - 531 م ) Noldeke , Aufs . 115 ( 197 ) . كتاب الاغانى / چاپ قاهره ، ج 6 ، ص 3 ، سطر 10 و بعد ، سطر 16 ( عصر حجّاج ) ؛ كتاب الاغانى / چاپ بولاق ، ج 12 ، ص 29 ( ديلم و امثال آن ) ؛ ج 13 ، ص 49 ( شاعرى در ميان جنگجويان مرزى در حدود سال 81 ه / 700 م ) سمعانى : كتاب الانساب برگ 549 وسط ( ابو القاسم اسماعيل بن على ميكاييلى به‌عنوان مجاهد ابتدا در خراسان ، بعد در طرسوس ، متوفى به سال 376 ه / 986 م ) . - همه اين مطالب را مقايسه كنيد با : Kremer , C . G . I 211 . ( 198 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 3450 . ( 199 ) . K . al - Qand / Barthold , Turk . , russ . I 48 - 50 ; و ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 170 . ( 200 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 254 . ( 201 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 1324 ( سال 99 ه / 18 - 717 م در گرگان ) ( 202 ) . ديوار مرند در آذربايجان در سال 233 ه / 49 - 848 م ، 20 گز ضخامت داشت : طبرى : تاريخ 3 ، ص 1381 ؛ ( فهرست مربوط به جبال ) Schwarz VII 838 . ( 203 ) . باروى اسپهان ( حدود سال 400 ه / 1010 م ساخته شد ) 000 ، 15 قدم محيط داشت : حسينى : اخبار الدولة السلجوقية / چاپ براون ، ص 23 .