ساسانيان ، اين صفوف با فيلها تقويت مىشد . « 134 » فيلها با خود برجهاى كوچكى حمل مىكردند ، كه درون آنها سربازان قرار داشتند ( همان گونه كه در هندوستان تا مدتهاى مديدى متداول بود ) . اعراب در قادسيه تا آنجا كه ممكن بود به شكم و خرطوم اين حيوان حمله مىكردند ، « 135 » تا با فرار آنها ، سپاه دشمن را به بىنظمى بكشانند . با همين قصد به سوراخ دماغ اسبان نيز نيزه فرومىكردند . « 136 » سپاه به سه جناح راست و چپ و نيز وسط ( قلب ) تقسيم مىشد . علاوه بر آن غالبا پيشقراول و ذخيره ( حشر ) « 137 » هم وجود داشت ؛ آرايشى كه نوعا مخصوص ايرانيان بود « 138 » و در قابوس‌نامه ( سال 473 ه / 1080 م ) نيز ضمن توصيه‌هاى نظرى ، محفوظ مانده است . در همين كتاب از فرمانده سپاه خواسته شده است كه اصل اعمال قدرت را با توجه و مهربانى به افراد سپاه توأم كند . « 139 » در عصر امويان متأخر ، در سوريه برخوردهايى بين دسته‌هاى مختلف سپاه پيشامد « 140 » كه بعدها اين امر در سپاههاى مختلف به‌صورت برخوردهاى جداگانه ( كردوس [ ه ] ، يا كردوس ، جمع كراديس ) [ مشتق از كهرس [ cohors زياد روى مىداد و اغلب در همان ميدان نبرد به رويارويى شديد منجر مىشد ، « 141 » ازاين‌رو به اين فكر افتادند كه با حفظ تماس با دسته‌هاى مختلف ، هستهء سپاه به دور فرماندهى واحد جمع گردد و اين

--> ( 134 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 170 - Kremer , C . G . I 218 . ( 135 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 2 ، ص 168 ( سال 13 ه / 634 م ) . ( 136 ) . طبرى : تاريخ 2 ، ص 495 ( قبايل عرب حوالى هرات در سال 63 ه / 84 - 683 م ) . ( 137 ) . گرديزى : زين الاخبار ، ص 101 و جاهاى ديگر ؛ حسينى : اخبار الدولة السلجوقية ، ص 41 ، 44 ؛ راوندى : راحة الصدور ، ص 267 . - مقايسه كنيد با UZ . 51 - 58 ; Fries 14 f . . - ساسانيان در نيروهاى ذخيره يك رديف فيل داشتند : قابوس‌نامه ، ص 788 و بعد . ( 138 ) . جاحظ ، بيان ، ج 3 ، ص 7 - Rescher 33 ، عقد الفريد ؛ ص 148 ( وسط ) تأييد مىكند كه در دوران اسلامى هم دستورالعمل‌هاى ايرانى در زمينهء تاكتيك نظامى و غير آن مورد توجه بود . ( 139 ) . قابوس‌نامه / چاپ ديتز ، ص 787 و بعد . ( 140 ) . Wellhausen , Arab . 232 f . ; Herzberg , Sam i . VI 141 , Anm . 1 . ( 141 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 6 ، ص 157 ( سال 222 ه / 837 م در جنگ عليه پاپك ) ؛ ج 8 ، ص 119 ( سال 328 ه / 41 - 940 م در گرگان ) ؛ گرديزى : زين الاخبار ، ص 107 ( سال 431 ه / 1040 م در دندان ( ا ) قان ، نگاه كنيد به ص 222 جلد اول كتاب حاضر . - Fries 42 - . ( براى منشأ لغت رجوع كنيد به : . ( Frankel , Fremdw . 239