آثار آنان و در ايجاد شرايط مناسب براى فعاليت علمى آنها به رقابت پرداختند . مهم‌تر از همه علاقه‌اى بود كه آل بويه در قلمرو فرمانروايى خود - از جمله در مناطق فارسىزبان - نسبت به علوم از خود نشان مىداد . چنان‌كه عضد الدولة ( در حدود سال 359 ه / 970 م ) « 21 » در رامهرمز ( د ) ، يا شرف الدولة كه حدود سال 411 ه / 1020 م در شيراز « 22 » وزير آخرين حاكم آل بويه در فارس بود ، در سال 447 ه / 1055 م در فيروزآباد كتابخانه‌اى احداث كرد . « 23 » مهم‌ترين فرد اين خاندان عضد الدولة ( متوفى 373 ه / 983 م ) ، همواره اهل كلام ، قضات ، زبان شناسان ، پزشكان ، رياضيدانان و اهل حيل [ مكانيك ] را پيرامون خود گرد مىآورد . « 24 » حكمرانان همچنين آموزش پسران - گاه نيز دختران - را ( مثلا در شوشتر ) به دست گرفتند ؛ « 25 » گاه نيز در شهرهاى بزرگتر به نظر مىرسد كه نوعى تعليمات اجبارى عمومى در مدارس وجود داشته است . « 26 » هدف اين‌گونه تدريس را يكى از اشراف ايرانى ( ظاهرا به همان مفهوم قديمى آن كه از جانب هرودت به‌عنوان تربيت كمال مطلوب ايرانى روايت شده است ) چنين مشخص مىكند كه تدريس جوانان ايرانى « مىبايستى توأم با به سينه سپردن [ دانشها ] ، مهارت و رازدارى باشد » ، « 27 » و اين كاملا شبيه به نمونه‌اى است كه در قابوس‌نامه ( سال 473 ه / 1080 م ) ذكر شده است ، آنجا كه مىگويد : « 28 »

--> ( 21 ) . مقدسى : احسن التقاسيم 413 ، الفهرست 139 . ( 22 ) . زركوب : شيرازنامه ، ص 35 . ( 23 ) . ابن بلخى : فارس‌نامه ، مقدمه XIV ؛ ابن اثير : الكامل . ج 9 ، ص 173 . ( 24 ) . ابن خلكان / چاپ ووستنفلد ، ج 6 ، ص 30 - دسلن ، ج 1 ، ص 581 و نيز ابن جوزى : ص 120 ، و ابن اثير : الكامل ، ج 8 ، ص 518 و Mez 23 و Kremer C . G . II 483 f . ( ارقام مربوط به احداث كتابخانه‌ها ) . ( 25 ) . Kremer , C . G . II 132 f . . ( 26 ) . همان‌جا . ( 27 ) . طبرى : تاريخ الرسل و الملوك 2 ، ص 1636 . ( 28 ) . قابوس‌نامه / چاپ ديتز ، ص 578 ، 582 ، 587 و بعد ، 590 و بعد . [ مطلب مذكور عينا از قابوس‌نامه به اهتمام غلامحسين يوسفى ( تهران ، شركت انتشارات علمى و فرهنگى ، 1364 ) باب بيست و هفتم ، « در حق فرزند و -