كتابهاى مربوط به تاريخ امور مالى و تاريخ وزراء استنباط مىشود كه پرداخت‌كنندگان ماليات به حكومت ، با چه سرسختى برخواسته‌هاى خود در زمينهء شانه‌خالى كردن از پرداخت ماليات پافشارى مىكردند ، درحالىكه غالب آنان در حراجها و مزايده‌هاى عمومى ( نداء ، زياده ) در افزودن به قيمتها از يكديگر سبقت مىجستند تا بدين‌وسيله پىدرپى بر پول و دارايى خود اضافه كنند . « 150 » فقط به ندرت اتفاق مىافتاد كه اجاره‌دار مالياتى ( ضامن ) به جرم اينكه مردم را تحت فشار شديد قرار داده و يا ماليات را زودتر از موعد مقرر وصول كرده است ، توبيخ و مؤاخذه شود . اجاره‌دارانى كه مردم را از هر جهت تحت فشار شديد قرار مىدادند ، به سادگى دستيابى به ميزان ( ظاهرى ) سود يك‌ساله يا دوساله حاصل از ماليات ( عراق و اهواز ) را هدف خود قرار داده بودند . در واقع ، يك‌بار خيلى زود در برابر يكى از اجاره‌داران خطاكار عكس العمل صورت گرفت . اين اجاره‌دار توانسته بود تنها از طريق اعمال زور ( كه به سبب عدم نظارت كافى بر كارهاى اجاره‌داران اين‌گونه اعمال به سهولت امكان‌پذير بود ) به خواستهاى خود دست يابد . اقدام آشكارا غير قانونى او در افزايش مكرر ماليات ، سرانجام منجر به سقوط او شد و دشمن قديم جاى او را گرفت . اين رقيب فرصت‌طلب ، در اول كار با ترتيب دادن دقيق درآمدها و مخارج ، عدم كفايت و شايستگى اجاره‌دار قبلى را به ثبوت رسانيد . « 151 » اكنون در اينجا با استفاده از منابع موجود ، نمونه‌هايى از ميزان اجاره در آن زمان را ارائه مىدهيم : براى خوزستان و اسپهان در سال 303 ه / 16 - 915 م : 1260122 درهم ؛ « 152 » براى السّواد ( بين النهرين ) ، اهواز و اسپهان در

--> - به سطور آخر ص 153 : « آنها مىبايست خراج استخراج كنند و بعد از آن به بيت المال و به حضرت خليفه نقل كنند . » ] ، ( از سالهاى 310 ه / 3 - 932 م ) . سند در آنجا ( [ عهد ] الجهبذ ) نام دارد ( نگاه كنيد به « مبحث پول و مزد » ، پاورقى 508 و 509 در كتاب حاضر ) ، همچنين رجوع كنيد به : Lambton , 595 ; Mez 124 f . ; Lokk . 22 - 108 ; Schwarz VII 952 . ( 150 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 18 و بعد ، 46 ( سال 296 ه / 909 م و 304 ه / 17 - 916 م ) . ( 151 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 70 ، 75 - 73 . ( 152 ) . وصّاف : تاريخ وصّاف ، ص 444 -