زمين حتى از مسلمانان نيز اخذ مىشد . « 56 » در دوران بعد غير از جزيه و خراج ، كه غالبا براساس تقسيم‌بندى منطقه‌اى اخذ مىشد « 57 » ، مالياتهاى ديگرى هم معمول بود . « 58 » در حدود سال 375 ه / 985 م در گرگان ، دهستان ، آبسكون و استرآباد هنوز « معامله » ، « 59 » و بعدها « جبايات » ( در حقيقت و جمع‌آورى ، ) و « قبالات » ، درست مانند « حقوق السلطان » ( عوارض حكومتى ) « 60 » رواج داشت . « 61 » در حدود سال 390 ه / 1000 م در جبال و ديلم « باج » « 62 » ( فقط ماليات ، ؟ ) اخذ مىشد . البتّه ما از اين نوع ماليات در ولايات مزبور

--> ( 56 ) . به‌وسيله كتاب Dennett به نظر من مىرسد كه مطالب اظهارشده در كتب ذيل مردود باشد : Wellhausen , Arab . 172 f , Pfaff 27 f . ( 57 ) . اطلاعات چندى جغرافيدانان در اين‌باره داده‌اند ؛ فهرست دقيقى از 365 ده و 42 رستاق ( با اوصاف محلى ، اما متأسفانه نه با توصيفات كشاورزى ) را ما فقط در مورد منطقه قم در سال 377 ه 987 م در اختيار داريم : قمى : تاريخ قم ، ص 86 - 56 . در اين فهرستها قمى « طسوج » را تعريف كرده است ( ص 122 - 113 : نواحى مجزاى هر منطقه مالياتى ( قم ) كه از تعداد مختلفى دهات و املاك ( هست ، ظاهرا - ضياع ؟ ) تشكيل شده است . ( 58 ) - اينكه آيا افزايش اين نوع ماليات - كه براساس Leontios 124 f با شروع حكومت عباسيان تطابق دارد - به گونه‌اى با سختگيريهاى مالياتى بستگى داشته است يا نه ، روشن نيست . ( 59 ) . نكبى ، ص 144 . ( 60 ) . آيا با مالياتهاى املاك دولتى ( مبحث « مناسبات مالكيت اراضى » در كتاب حاضر ) تطابق دارد ؟ قمى : تاريخ قم ، ص 113 . به نظر مىرسد كه اصطلاح « طسق » يا « طسق » براى آن به كار مىرفته است . - درباره قباله رجوع كنيد به : Alek - Sandr Juievic Jakubovskij : Ob ispolnych arendach v Irake V VIII''V . S . 174 , Anm . 3 ( زمينهاى نيمه‌اجاره‌اى در بين النهرين در قرن هشتم ميلادى ) ، در : ( Sovetskoe Vostokovedenie IV , 1947 , S . 171 - 184 ) . ( 61 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 385 و 425 ، ( در اينجا جبايات ، قوانين و اداء ( پرداخت ) ناميده مىشود ) . تا چه حد اظهارات تاريخ سيستان ، ص 30 با پاورقى 54 و 55 همين فصل و واقعا با اوضاع قرون اوليه اسلامى تطابق دارد ، روشن نيست . ( 62 ) . دولتشاه : تذكره دولتشاه ، ص 43 . - قمى به‌كرات اصطلاحات تخصصى « داخل » ، « جاست » و « فاسق » را براى ماليات به كار مىبرد ، بدون آنكه مفاهيم آنها را به روشنى ذكر كرده باشد . - براى مقايسه نگاه كنيد به فهرست الفبايى ماليات و عوارض از ( رعايا ) در : -