محدوديتى مىتوان به كل ايران تعميم داد . تا حدود پايان قرن دوّم هجرى قمرى / هشتم ميلادى فقط اطلاعات دقيق مختصرى از درآمدهاى مالياتى در اختيار داريم . « 44 » اصطلاحات فنى متداول براى اين مالياتها به صور مختلف درهم و برهم است ، امّا گسترش تدريجى نظام مالياتى اسلام به‌هرحال با اصول نظام حقوقى ساسانيان مطابقت دارد . تداوم نظام ماليات ارضى در ايران ميانه « 45 » از لحاظ منابع موجود فقط در مورد بين النهرين قابل تأييد است . « 46 » در اينجا نيز پس از تسلّط اعراب فقط براى صاحبان ذكور زمين و تاجران ، مالياتهايى تعيين گرديده « 47 » و خراج اخذ شده است . « 48 » كلمه خراج شايد از منشأ يونانى ( ) ، [ Choragion مترجم ] باشد و شايد نيز در زمان هخامنشيان از زبان آرامى ( به ايرانى ؟ ) وارد شده باشد ، به هر حال اين كلمه با ريشه عربى خرج ( بيرون رفتن ) برابر شناخته شد و به همين دليل به‌عنوان بيان‌كننده مفهوم درآمد ماليات ارضى ( مقدار افتاده از چيزى ) تثبيت گرديد . « 49 » در اينجا بايد دانست كه اگر ما آنچه را كه تاكنون درباره خراج گفتيم ، در مورد سرزمينهاى مرتفع ايران نيز فرض كنيم ، مسلما به اشتباه نرفته‌ايم .

--> ( 44 ) . رجوع كنيد به : . Lokk . g , 12 ( 45 ) . در اين‌باره رجوع كنيد به : قمى : تاريخ قم ، ص ; Christensen , 361 f . 179 - 182 ؛ ، 121 - 117 . - جهشيارى : كتاب الوزراء ، ص 5 و بعد صحبت از ماليات درخت خرما ، درختان و چاههاى آب مىكند كه خسرو اول انوشيروان براساس اقدامات پدرش مىخواست به اجراء درآورد . ماليات ( به مقدار 3 / 1 تا 6 / 1 محصول ) از لحاظ نظرى بنا بر وضع آبيارى و موقعيت جوّى بالا و پائين مىرفت و درجه‌بندى مىشد و هر چهار ماه آن پرداخت مىگرديد . رجوع كنيد در اين‌باره به : Pigulevskaja , Viz . 212 , 218 - 226 ; N . V . Pigulevskaja : K Voprosu o podatnoj reforme chosroja Anusirvana'' im : Vestnik Drevnej Istorii I ( Moskau 1937 ) , S . 146 . ( درباره مسئله اصلاح ماليات خسرو انوشيروان ) ( 46 ) . اين امر الگويى براى خليفه المهتدى ( 256 - 255 ه / 870 - 869 م ) شد : قمى : تاريخ قم ، ص 147 ( 47 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 2371 ؛ يعقوبى : تاريخ ج 2 ، ص 176 . ( 48 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 2468 ، 2545 ( بصره و اهواز سال 17 ه / 638 م ) . - و نيز Wellhausen , Arab . 172 f , Lammens , Om . 85 - 89 . ( 49 ) . رجوع كنيد به : . Theodoor Willem Juynboll in der EI , II 968 با منابع مذكور در آن و نيز : -