كوشيد با ايجاد « ديوان » چاره‌اى براى آن بينديشد ؛ « 22 » امّا حتى در سال 85 ه / 704 م از جانب حاكم خراسان به مفضل با افتخار يادآورى مىشد كه وى هيچ « خزانه‌اى » در تملّك ندارد ، و بيشتر « غنايم » را به سرعت بين جنگجويانش تقسيم مىكند . « 23 » مقدار جزيه براساس توانايى پرداخت قشرهاى مختلف درجه‌بندى شده بود . نظريه‌پردازان براى سرزمينهايى كه پول نقره در آنها رواج داشت ( و ايران نيز جزو آنها بود ) براى قشر « كم‌درآمد » ( دهقانان ، پيشه‌وران ) سالانه 12 درهم ، براى ( كسانى كه زياد از طبقه خواص نبودند ) « طبقه متوسط » 24 و براى « ثروتمندان » ( صرّافان ، تاجران ، پزشكان ) 48 درهم محاسبه كرده بودند . « 24 » براى همان كسان در سرزمينهايى كه پول طلا در آنها رايج بود ، برخى ( مانند حنفيان ) 1 ، 2 و يا 4 دينار « 25 » محاسبه مىكردند ، امّا براى اعمال آن ظاهرا تقسيم‌بندى دقيقترى وجود داشت . وصول جزيه تحت شرايط تحقيرآميزى مثلا همراه با سيلى زدن مأمور ( محتسب و يا عامل ) انجام مىگرفت . « 26 » ماليات‌دهندگان ( البته ابتدا از زمان حجاج و فقط براى مدت كوتاهى ، آن هم نه همه جا ) به‌وسيله داغى بر گردن مشخص مىشدند . « 27 » ما از مصر ، جايى كه اسنادى از آن در دست داريم ، مطلعيم كه حد اقل در اينجا از اين مسائل در اساس جلوگيرى مىشد . حتى در اينجا تعداد زيادى از افراد بودند كه به دلايل نامشخص اصولا جزيه نمىپرداختند . « 28 » ما همهء دلايل را در

--> ( 22 ) . رجوع كنيد در اين‌باره به : Caet . IV 368 - 414 ، سال 74 ه / 693 م : اما علاوه بر آن به Dennett 24 - 27 ، به‌ويژه ص 27 . ( 23 ) . ابن اثير : الكامل ، ج 4 ، ص 194 . ( 24 ) . يحيى : كتاب الخراج ، ص 9 ؛ ابو يوسف : كتاب الخراج ، فصل جهاد . - رجوع كنيد به : Kremer , Streifz 18 ; Kremer C . G . I 436 ; Arnold , Preach 55 . ( 25 ) . درباره نسبت درهم به دينار رجوع كنيد به مبحث « پول و مزد » در كتاب حاضر . ( 26 ) . عبد الرحمن نصر شيزرى : كتاب نهايته الرتبة فى طلب الحصبة ، ناشر : الباز العرينى ( قاهره 1946 ) ، ص 107 . ( 27 ) . طبرى : تاريخ 1 ، ص 1445 ( سال 103 ه / 22 - 721 م خجند ) ، ص 1920 ( سال 120 ه / 738 م در خراسان ) ؛ Stefan As . 162 ( حدود سال 5 - 134 ه / 751 م : ارمنستان ؛ مهر سربى بر گردن ) . ( 28 ) . Carl Heinrich Becker in der EI , I 1097 f .